
શેરબજારમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ચર્ચાનો મુખ્ય વિષય બની ગયું છે. ટ્રેડિંગ પ્રવૃત્તિઓથી લઈને બજારની ગણતરીઓ સુધી, આ નવી ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. જોકે, તેના ઝડપી સ્વીકારને કારણે છૂટક રોકાણકારોના ભંડોળની સુરક્ષા અંગે ચિંતાઓ ઊભી થઈ છે. આના જવાબમાં, બજારના નિયમનકાર SEBI (સેબી) એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરવા જઈ રહ્યા છે. SEBIના અધ્યક્ષ તુહિન કાન્તા પાંડેએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મૂડીબજારમાં AIના જવાબદાર ઉપયોગ માટે વ્યાપક માર્ગદર્શિકા ટૂંક સમયમાં જાહેર કરવામાં આવશે. નિયમનકારનો ઉદ્દેશ્ય સ્પષ્ટ છે કે નવી ટેક્નોલોજીની સંપૂર્ણ ક્ષમતાનો લાભ લેવો અને સાથે સાથે એ સુનિશ્ચિત કરવું કે રોકાણકારોના હિતો સાથે ક્યારેય બાંધછોડ ન થાય.
નવા નિયમો હેઠળ, બજારમાં કાર્યરત કંપનીઓને અનિયંત્રિત સ્વતંત્રતા મળશે નહીં. તુહિન કાન્તા પાંડેના જણાવ્યા અનુસાર, SEBI AIના ઉપયોગ માટે જરૂરી સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ (safeguards) સ્થાપિત કરી રહ્યું છે. શેરબજાર સંબંધિત કામગીરી માટે AIનો ઉપયોગ કરતી કોઈપણ કંપનીએ સંપૂર્ણ ખુલાસો (disclosure) આપવો પડશે.
વધુમાં, કોઈપણ અનિયમિતતા માટે કંપનીઓને જવાબદાર ગણવામાં આવશે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, બજાર સંબંધિત મોટા નિર્ણયો માટે માનવીય દેખરેખ (human oversight) ફરજિયાત રહેશે. આનો અર્થ એ છે કે કોઈપણ કંપનીને મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લેવા માટે માત્ર મશીનો કે AI પર નિર્ભર રહેવાની પરવાનગી આપવામાં આવશે નહીં; માનવીય સંડોવણી અનિવાર્ય રહેશે. અગાઉ, જૂન 2025માં, SEBIએ બજારના સહભાગીઓ પાસેથી AI અને મશીન લર્નિંગના ઉપયોગ અંગે સૂચનો પણ મંગાવ્યા હતા.
જેમ જેમ ટેક્નોલોજી આગળ વધી રહી છે, તેમ તેમ બજારમાં ડિજિટલ જોખમો પણ વધ્યા છે. SEBIના અધ્યક્ષે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે સાયબર હુમલાનું જોખમ સતત વધી રહ્યું છે—જે માત્ર નાણાકીય સંસ્થાઓ માટે જ નહીં, પરંતુ ક્રિપ્ટો પ્લેટફોર્મ્સ માટે પણ ચિંતાનો વિષય છે. વધુમાં, સોશિયલ મીડિયા પ્રભાવકો (influencers) દ્વારા આચરવામાં આવતી ડિજિટલ છેતરપિંડી નિયમનકાર માટે એક મોટી સમસ્યા બની ગઈ છે. આવા જોખમોને પહોંચી વળવા માટે, SEBIએ મે 2026માં એક વિશેષ માળખું (framework) રજૂ કર્યું, જેમાં સાયબર ઘટનાઓને સંભાળવા માટે એક વ્યવસ્થિત રિપોર્ટિંગ સિસ્ટમનો સમાવેશ થાય છે. આ નવી સિસ્ટમ ‘ફાઇનાન્શિયલ સ્ટેબિલિટી બોર્ડ’ના FIRE (ફાઇનાન્શિયલ ઇન્સિડન્ટ રિપોર્ટિંગ એન્ડ એક્સચેન્જ) ટેમ્પલેટ સાથે સુસંગત છે, જે કોઈપણ સાયબર જોખમને તાત્કાલિક ઓળખવા અને તેના પર પ્રતિક્રિયા આપવામાં મદદ કરે છે.
સેબી (SEBI) માત્ર વર્તમાન જોખમો પર જ ધ્યાન કેન્દ્રિત નથી કરી રહી, પરંતુ આગામી દાયકામાં સંભવિત પડકારો માટે પણ સક્રિયપણે તૈયારી કરી રહી છે. તુહિન કાન્તા પાંડેએ નોંધ્યું હતું કે ક્વોન્ટમ કમ્પ્યુટિંગ સાથે સંકળાયેલા જોખમો ભવિષ્યમાં બજાર માટે ગંભીર સમસ્યાઓ ઊભી કરી શકે છે ખાસ કરીને 2032 થી 2035 દરમિયાન આ જોખમો વધુ તીવ્ર બની શકે છે. આના નિવારણ માટે, સેબી હાલમાં ક્રિપ્ટોગ્રાફિક સિસ્ટમ્સની એક વ્યાપક યાદી તૈયાર કરી રહી છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય બજારમાં ક્યાં એન્ક્રિપ્શન ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે તે જાણવાનો છે, જેથી ડેટા અથવા સિસ્ટમ સુરક્ષાને લગતી ભવિષ્યની સંભવિત નબળાઈઓને ઓળખી શકાય.
એક તરફ સુરક્ષા નિયમો કડક બનાવવામાં આવી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ નવી કંપનીઓના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાના પ્રયાસો પણ ચાલી રહ્યા છે. સેબી સ્થાનિક સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે સ્ટોક માર્કેટમાં લિસ્ટ થવાની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા પર કામ કરી રહી છે. આ હેતુ માટે, હાલમાં ‘ઇનોવેટર્સ ગ્રોથ પ્લેટફોર્મ’ (IGP) ની સમીક્ષા કરવામાં આવી રહી છે. સેબીનો ઉદ્દેશ્ય નિયમોમાં સુધારો કરવાનો છે જેથી ડીપ-ટેક (deep-tech) અને બાયોટેક (biotech) જેવા ક્ષેત્રોમાં ઉભરતી કંપનીઓને વધુ સારી મદદ મળી શકે. આ ફેરફારો આવી કંપનીઓને તેમના પ્રારંભિક તબક્કામાં સ્ટોક માર્કેટમાંથી મૂડી એકત્ર કરવા માટે એક સુલભ માર્ગ પૂરો પાડશે.