
હિંદુ ધર્મમાં દેવ ઉઠી એકાદશીનું વિશેષ ધાર્મિક મહત્ત્વ છે. કારતક મહિનાના શુક્લ પક્ષની એકાદશીને દેવ ઉઠી એકાદશી, દેવોત્થાન એકાદશી અથવા પ્રબોધિની એકાદશી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. વર્ષ 2026માં 20 નવેમ્બરના રોજ દેવ ઉઠી એકાદશીનું વ્રત રાખવામાં આવશે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, અષાઢી એકાદશીના દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ ચાર મહિનાની યોગનિદ્રામાં જાય છે અને દેવ ઉઠી એકાદશીના દિવસે જાગૃત થાય છે. ભગવાન વિષ્ણુના જાગરણ સાથે જ ચાતુર્માસ પૂર્ણ થાય છે અને લગ્ન સહિતનાં શુભ તથા માંગલિક કાર્યોની ફરી શરૂઆત થાય છે.
દેવ ઉઠી એકાદશીના દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ અને માતા લક્ષ્મીની વિશેષ પૂજા કરવામાં આવે છે. અનેક શ્રદ્ધાળુઓ આ દિવસે ઉપવાસ રાખે છે અને ભગવાન વિષ્ણુના મંત્રોનો જાપ કરે છે. જોકે, ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર આ પવિત્ર દિવસે કેટલીક બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે. ખાસ કરીને ચોખા ખાવા, તુલસીનાં પાન તોડવા અને ગુસ્સો કરવા જેવી બાબતોને વ્રતના નિયમોની વિરુદ્ધ માનવામાં આવે છે. ચાલો જાણીએ આ દિવસે કઈ ભૂલો કરવાથી બચવું જોઈએ.
હિંદુ ધર્મની પરંપરા અનુસાર કોઈપણ એકાદશીના દિવસે ચોખાનું સેવન વર્જિત માનવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા મુજબ, એકાદશીના દિવસે ચોખા ખાવાથી વ્રતની પવિત્રતા જળવાતી નથી. પૌરાણિક માન્યતાઓમાં પણ એકાદશીના દિવસે ચોખા ખાવાને લઈને વિશેષ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ દિવસે ચોખાનું સેવન કરવાથી વ્યક્તિની આધ્યાત્મિક એકાગ્રતા પર અસર થાય છે. તેથી જે લોકો એકાદશીનું વ્રત રાખતા નથી તેઓ પણ આ દિવસે ચોખા ખાવાનું ટાળે છે. જોકે, આ ધાર્મિક માન્યતા છે, વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત થયેલો નિયમ નથી.
ભગવાન વિષ્ણુની પૂજામાં તુલસીનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. તુલસીને ભગવાન વિષ્ણુની અત્યંત પ્રિય માનવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, દેવ ઉઠી એકાદશીના દિવસે તુલસી માતા અને ભગવાન શાલિગ્રામના વિવાહની પરંપરા પણ જોડાયેલી છે. આથી આ દિવસે તુલસીનાં પાન તોડવા નહીં અને છોડને બિનજરૂરી રીતે સ્પર્શ કરવાનું ટાળવું જોઈએ. જો ભગવાન વિષ્ણુની પૂજામાં તુલસીનાં પાનની જરૂર હોય તો એક દિવસ અગાઉ જ પાન તોડીને રાખવાની પરંપરા છે. આ દિવસે તુલસીના છોડ પાસે ઘીનો દીવો પ્રગટાવીને પૂજા કરવી શુભ માનવામાં આવે છે.
દેવ ઉઠી એકાદશીનો દિવસ ભક્તિ, શ્રદ્ધા અને માનસિક શાંતિ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર આ દિવસે ઘરમાં ઝઘડો કરવો, કોઈની સાથે અપશબ્દો બોલવા કે ગુસ્સો કરવો અયોગ્ય માનવામાં આવે છે. વ્રત રાખનાર વ્યક્તિએ મનમાં ખરાબ વિચારો ન લાવવા જોઈએ અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી શાંતિપૂર્ણ વાતાવરણ જાળવવું જોઈએ. ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા અને મંત્રજાપ સાથે દિવસ પસાર કરવો શુભ માનવામાં આવે છે.
એકાદશીના દિવસે ખાનપાનના નિયમોનું પણ વિશેષ મહત્ત્વ છે. ધાર્મિક પરંપરા અનુસાર આ દિવસે લસણ, ડુંગળી, માંસાહાર અને નશાકારક પદાર્થોનું સેવન કરવું નહીં. વ્રત રાખનારા શ્રદ્ધાળુઓ સામાન્ય રીતે ફળાહાર અથવા ફરાળી ભોજન લે છે. આ દિવસે સાત્વિક ભોજન કરવાથી મન અને શરીરની પવિત્રતા જળવાય છે તેવી ધાર્મિક માન્યતા છે.
દેવ ઉઠી એકાદશી માત્ર ઉપવાસ અને પૂજા કરવાનો દિવસ નથી, પરંતુ દાન-પુણ્ય અને સેવાભાવ સાથે પણ જોડાયેલો છે. આ દિવસે માતા-પિતા, વડીલો અને જરૂરિયાતમંદ લોકોનું અપમાન કરવાથી બચવું જોઈએ. ઘરના દરવાજે કોઈ ભૂખ્યું કે જરૂરિયાતમંદ વ્યક્તિ આવે તો તેને શક્ય હોય તેટલી મદદ કરવી જોઈએ. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર આ દિવસે અન્ન, વસ્ત્ર અને ફળનું દાન કરવાથી વિશેષ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
એકાદશીના પવિત્ર દિવસે કોઈની લાગણીઓને ઠેસ પહોંચાડવી, કોઈની નિંદા કરવી કે મનમાં વેરભાવ રાખવો યોગ્ય માનવામાં આવતું નથી. ખાસ કરીને મહિલાઓ, બહેનો, દીકરીઓ અને સમાજના નબળા વર્ગના લોકોનું સન્માન જાળવવું જોઈએ. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર બીજાની મદદ કરવી, જરૂરિયાતમંદને દાન આપવું અને સૌની સાથે પ્રેમથી વર્તવું એ પણ ભગવાનની ભક્તિ સમાન છે.
દેવ ઉઠી એકાદશીથી હિંદુ ધર્મમાં ચાતુર્માસની સમાપ્તિ થાય છે. માન્યતા અનુસાર ભગવાન વિષ્ણુ ચાર મહિના સુધી યોગનિદ્રામાં રહ્યા બાદ આ દિવસે જાગૃત થાય છે. આ દિવસથી લગ્ન, ગૃહપ્રવેશ, મુંડન અને અન્ય માંગલિક કાર્યોની શરૂઆત થાય છે. અનેક સ્થળોએ આ દિવસે તુલસી વિવાહનું આયોજન પણ કરવામાં આવે છે, જેમાં તુલસી માતાના લગ્ન ભગવાન શાલિગ્રામ સાથે કરાવવામાં આવે છે. ભક્તો ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરીને પરિવારની સુખ-શાંતિ, સમૃદ્ધિ અને સુખાકારી માટે પ્રાર્થના કરે છે.
નોંધ: ઉપર જણાવેલા નિયમો હિંદુ ધાર્મિક પરંપરા અને લોકમાન્યતાઓ પર આધારિત છે. અલગ-અલગ પ્રદેશો અને પરિવારોમાં એકાદશીના નિયમોમાં થોડો ફેરફાર જોવા મળી શકે છે. વ્રત રાખતી વખતે પોતાની પરંપરા અને સ્વાસ્થ્યને ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ.
આ પણ વાંચો- 3 દેવતાઓ જેમને પોતાની પત્નીઓએ જ આપ્યો હતો શ્રાપ, કોઈની દૃષ્ટિ વિનાશકારી તો કોઈની પૂજા પર લાગ્યો પ્રતિબંધ