જ્યાં અમેરિકા-ચીન જેવા દેશો પણ નિષ્ફળ ગયા ત્યાં સિક્કિમે કરી બતાવ્યું: જાણો કેવી રીતે બન્યું વિશ્વનું સૌપ્રથમ 100% ઓર્ગેનિક રાજ્ય
વર્ષ 2003માં રાસાયણિક ખાતરોથી બંજર બનતી જમીન અને ઘટતા ઉત્પાદન સામે લડીને સિક્કિમે ઐતિહાસિક પરિવર્તન કરી બતાવ્યું છે. રસાયણો અને પ્લાસ્ટિક પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકીને, ગાય પાલન અને વર્મીકમ્પોસ્ટના સહારે સિક્કિમ આજે વૈશ્વિક સ્તરે ભારતનું ગૌરવ બન્યું છે.
આજે વિશ્વભરના કૃષિ અને પર્યાવરણ નિષ્ણાતો ભારતના ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્ય સિક્કિમની મુલાકાતે આવી રહ્યા છે. જે સિદ્ધિ હાંસલ કરવામાં અમેરિકા અને ચીન જેવી વૈશ્વિક મહાસત્તાઓ પણ પાછળ રહી ગઈ, તે સિક્કિમે પોતાની દૃઢ ઈચ્છાશક્તિ અને કુદરતી ખેતીના પ્રયોગો દ્વારા સાકાર કરી બતાવી છે.
સંકટમાંથી શરૂ થઈ પરિવર્તનની સફર
આ ઐતિહાસિક સફરની શરૂઆત વર્ષ 2003માં થઈ હતી. તે સમયે ખેતીમાં રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોના બેફામ ઉપયોગને લીધે સિક્કિમની જમીન અને ભૂગર્ભ જળ ઝેરી બની રહ્યા હતા. જંતુનાશકોના કારણે પરાગનયન કરતા ભમરા અને મધમાખીઓ મરી રહ્યા હતા, જેના લીધે રાજ્યની સૌથી મહત્વની નિકાસ ગણાતી ‘મોટી એલચી’ના ઉત્પાદન પર ગંભીર સંકટ ઊભું થયું હતું.
આ સંકટને પારખીને તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી પવન ચામલિંગે રાજ્યને સંપૂર્ણ રાસાયણમુક્ત અને ઓર્ગેનિક બનાવવાનો ક્રાંતિકારી નિર્ણય લીધો હતો.
સરકાર અને ખેડૂતોએ લીધેલા કડક પગલાં:
- રાસાયણિક ખાતર અને પ્લાસ્ટિક પર પ્રતિબંધ: સરકારે તમામ કેમિકલ ખાતરો, ઝેરી જંતુનાશકો અને સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક પર 100% કાનૂની પ્રતિબંધ લગાવી દીધો.
- ગાય પાલન માટે પ્રોત્સાહન: સરકારે રાસાયણિક ખાતરો પર અપાતી સબસિડી બંધ કરીને તે નાણાં એવા ખેડૂતોને આપવાનું શરૂ કર્યું જેઓ ઓછામાં ઓછી બે ગાયો પાળતા હોય, જેથી ખેડૂતોને ડેરી દ્વારા વધારાની આર્થિક આવક મળી શકે.
- વર્મીકમ્પોસ્ટ અને કુદરતી જંતુનાશક: સમગ્ર રાજ્યમાં મોટા પાયે અળસિયા ખાતર (વર્મીકમ્પોસ્ટ) એકમો સ્થાપવામાં આવ્યા, જેમાં ઓર્ગેનિક કચરામાંથી ઉત્તમ ખાતર બનાવવામાં આવ્યું. સાથે જ ઝેરી સ્પ્રેના બદલે લીમડાના તેલનો કુદરતી જંતુનાશક તરીકે છંટકાવ શરૂ કરાયો.
શરૂઆતી પડકારો અને ઐતિહાસિક પરિણામ
રાસાયણિક પદ્ધતિઓ બંધ કરવાના પ્રારંભિક તબક્કામાં સિક્કિમના પાક ઉત્પાદનમાં આશરે 20% નો ઘટાડો નોંધાયો હતો. તેમ છતાં, ખેડૂતો અને રાજ્ય સરકારે હિંમત હાર્યા વિના કુદરતી પ્રક્રિયાઓ પર વિશ્વાસ રાખ્યો. ધીમે-ધીમે જમીનની કુદરતી ફળદ્રુપતા પાછી આવી, મધમાખીઓ પુનર્જીવિત થઈ અને એલચીનું રેકોર્ડબ્રેક ઉત્પાદન નોંધાયું.
આ અસાધારણ સફળતાને ધ્યાને રાખીને વર્ષ 2016માં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) દ્વારા સિક્કિમને ‘વિશ્વનું પ્રથમ 100% ઓર્ગેનિક રાજ્ય’ જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.
ખેડૂતોની આવકમાં ત્રણ ગણો ઉછાળો
આજે સિક્કિમમાં ઉત્પાદિત ઓર્ગેનિક પાકોની માંગ અમેરિકા, જાપાન અને યુરોપના બજારોમાં ખૂબ ઊંચી છે અને તે પ્રીમિયમ ભાવે નિકાસ થઈ રહ્યા છે. પરિણામે સિક્કિમના સામાન્ય નાગરિકની સરેરાશ આવક દેશના સરેરાશ નાગરિક કરતાં ત્રણ ગણી વધારે નોંધાઈ છે. સિક્કિમનું આ ગ્રીન એગ્રીકલ્ચર મોડલ આજે સમગ્ર વિશ્વ માટે સ્થાયી ખેતીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડી રહ્યું છે.
