ચીન, રશિયા કે અમેરિકા? અવકાશમાં સૌથી વધુ કચરો કયા દેશે છોડ્યો, દર અઠવાડિયે 1 મેટ્રિક ટન કાટમાળ પૃથ્વી પર પડે છે!

અવકાશમાં માનવસર્જિત કાટમાળનું પ્રમાણ સતત વધી રહ્યું છે અને હવે તેની અસર પૃથ્વી પર પણ જોવા મળી રહી છે. પોલિશ સ્પેસ એજન્સીના નિષ્ણાત મારિયસ સ્લોનિનાના જણાવ્યા અનુસાર, દર અઠવાડિયે અંદાજે 1 મેટ્રિક ટન અવકાશ કાટમાળ પૃથ્વીના વાતાવરણમાં ફરી પ્રવેશ કરે છે. આ દાવો ત્યારે ચર્ચામાં આવ્યો જ્યારે વર્ષના પ્રારંભમાં કેન્યાના એક વિસ્તારમાં અવકાશયાનમાંથી છૂટો પડેલો ધાતુનો મોટો રિંગ જમીન પર પડ્યો હતો.

વિશ્વના અનેક દેશો અવકાશ કાર્યક્રમો પર અબજો ડોલરનું રોકાણ કરી રહ્યા છે. નવા રોકેટ લોન્ચ અને ઉપગ્રહોની વધતી સંખ્યાને કારણે પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં કાટમાળનું પ્રમાણ પણ ઝડપથી વધી રહ્યું છે. આ જ કારણ છે કે હવે અવકાશમાંથી પૃથ્વી તરફ પડતા કાટમાળની ઘટનાઓમાં પણ વધારો નોંધાઈ રહ્યો છે.

દર અઠવાડિયે 1 મેટ્રિક ટન કાટમાળ પૃથ્વી પર પડે છે?

ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સના અહેવાલ અનુસાર, અવકાશમાંથી પડતો મોટાભાગનો કાટમાળ પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશતા જ બળી જાય છે અથવા સમુદ્રમાં જઈને પડે છે. જોકે, આશરે એક મેટ્રિક ટન જેટલા વજનવાળા મોટા અવકાશી પદાર્થો હવે સરેરાશ દર અઠવાડિયે એક વખત પૃથ્વીના વાતાવરણમાં ફરી પ્રવેશ કરી રહ્યા છે.

યુએસ સ્પેસ ફોર્સના આંકડા મુજબ, વર્ષ 2025 દરમિયાન પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશતા આશરે 820 પદાર્થો માટે ચેતવણી જારી કરવામાં આવી હતી. નોંધનીય છે કે દસ વર્ષ પહેલાં આ સંખ્યા માત્ર 110 હતી. આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે અવકાશીય પ્રવૃત્તિમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.

અવકાશ કાટમાળ શું છે?

અવકાશ કાટમાળ (Space Debris) એટલે પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં રહેલા એવા માનવસર્જિત પદાર્થો, જે હવે કોઈપણ મિશન માટે ઉપયોગી રહ્યા નથી. આ પદાર્થો નિષ્ક્રિય સ્થિતિમાં અવકાશમાં સતત ફરતા રહે છે અને કાર્યરત ઉપગ્રહો તથા અવકાશ મિશન માટે જોખમ ઊભું કરે છે.

અવકાશ કાટમાળ ક્યાંથી આવે છે?

• અવકાશમાં રહેલા કાટમાળના મુખ્ય સ્ત્રોત નીચે મુજબ છે.
• મૃત ઉપગ્રહો: જે ઉપગ્રહોનું કાર્યકાળ પૂર્ણ થઈ ગયો હોય અથવા તે તકનિકી રીતે નિષ્ક્રિય થઈ ગયા હોય.
• રોકેટના અવશેષ: રોકેટ લોન્ચ દરમિયાન અલગ થઈ જતા બૂસ્ટર અને અન્ય ભાગો.
• અથડામણથી બનેલો કાટમાળ: બે ઉપગ્રહો અથવા કાટમાળના ટુકડા અથડાતા હજારો નવા ટુકડા સર્જાય છે.

એન્ટી-સેટેલાઇટ (ASAT) પરીક્ષણો: કેટલાક દેશો પોતાના ઉપગ્રહોને મિસાઇલથી નષ્ટ કરીને લશ્કરી ક્ષમતાનું પરીક્ષણ કરે છે, જેના કારણે મોટી માત્રામાં કાટમાળ સર્જાય છે.

નાના અવકાશી અવશેષ: અવકાશયાત્રીઓના સાધનો, રંગના કણો અને રોકેટ ઇંધણના સૂક્ષ્મ ટીપાં પણ અવકાશ કાટમાળનો ભાગ ગણાય છે.

સૌથી વધુ અવકાશ કાટમાળ કયા દેશે છોડ્યો?

અવકાશમાં સૌથી વધુ કાટમાળ છોડનારા દેશોમાં રશિયા પ્રથમ સ્થાને છે. ત્યારબાદ અમેરિકા, ચીન, ફ્રાન્સ અને જાપાનનો ક્રમ આવે છે.

રશિયા સૌથી ઉપર હોવાનો મુખ્ય કારણ તેનો લાંબો અવકાશીય ઇતિહાસ છે. દાયકાઓથી કરવામાં આવેલા રોકેટ લોન્ચ, નિષ્ક્રિય ઉપગ્રહો અને વર્ષ 2021માં કરવામાં આવેલા એન્ટી-સેટેલાઇટ પરીક્ષણને કારણે ભ્રમણકક્ષામાં હજારો કાટમાળના ટુકડા ફેલાયા હતા. તે સમયે આ કાટમાળે આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ મથક (ISS) માટે પણ જોખમ ઊભું કર્યું હતું.

અવકાશ કાટમાળ કેટલી ઝડપે ફરે છે?

અવકાશ કાટમાળની ગતિ પ્રતિ કલાક 25,000 કિલોમીટરથી પણ વધુ હોઈ શકે છે. આવી અત્યંત ઊંચી ઝડપે નાનો સ્ક્રૂ અથવા ધાતુનો ટુકડો પણ કાર્યરત ઉપગ્રહ અથવા અવકાશ મથકને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

આ જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને નાસા, યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સી (ESA), ઈસરો સહિત વિશ્વની અનેક અવકાશ એજન્સીઓ કાટમાળને ટ્રેક કરવાની અદ્યતન સિસ્ટમ, ડી-ઓર્બિટિંગ ટેક્નોલોજી અને અવકાશ સફાઈ મિશન પર કામ કરી રહી છે. તેનો હેતુ જૂના ઉપગ્રહોને નિયંત્રિત રીતે પૃથ્વીના વાતાવરણમાં બાળી નાખવાનો અથવા સુરક્ષિત ‘ગ્રેવયાર્ડ ઓર્બિટ’માં મોકલવાનો છે.

અત્યાર સુધી કાટમાળ ક્યાં-ક્યાં પડ્યો?

છેલ્લાં કેટલાક વર્ષોમાં અવકાશ કાટમાળના અનેક કિસ્સા સામે આવ્યા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ મથક (ISS)નો એક ટુકડો અમેરિકાના ફ્લોરિડામાં એક ઘરના છાપરાં પર પડ્યો હતો. સ્પેસએક્સના રોકેટના અવશેષ પોલેન્ડ અને કેનેડામાં મળી આવ્યા હતા. ઉપરાંત ઓસ્ટ્રેલિયા અને ફિલિપાઇન્સના દરિયાકિનારે પણ અવકાશ કાટમાળના ટુકડા મળી આવ્યા છે. જ્યારે કેન્યામાં રોકેટનો મોટો ધાતુનો ભાગ એક ખેતરમાં પડ્યો હતો, જેના કારણે આ મુદ્દો ફરી વૈશ્વિક ચર્ચામાં આવ્યો હતો.

અવકાશ ક્ષેત્રમાં વધી રહેલી પ્રવૃત્તિ માનવજાત માટે નવી તકો લઈને આવી છે, પરંતુ તેની સાથે અવકાશ કાટમાળનું વધતું જોખમ પણ મોટો પડકાર બની રહ્યું છે. આગામી વર્ષોમાં અવકાશને સુરક્ષિત રાખવા માટે વૈશ્વિક સ્તરે સંકલિત પ્રયાસો અને અસરકારક નિયમોની જરૂરિયાત વધુ મહત્વપૂર્ણ બનશે.

સરકારી ખર્ચે કરો તીર્થયાત્રા, 15 રાજ્યોના વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે ખાસ યોજના, જાણો કોણ લઈ શકે લાભ