4 વર્ષમાં 111 સાંસદ-ધારાસભ્યોએ બદલી પાર્ટી, છતાં દળબદલ કાયદા હેઠળ કાર્યવાહી કેમ ન થઈ? જાણો નેતાઓ કેવી રીતે બચી જાય છે !
દળબદલ વિરોધી કાયદો હોવા છતાં દરેક પાર્ટી બદલવાના કેસમાં ગેરલાયકાત લાગુ પડતી નથી. વિલીનીકરણ માટે બે-તૃતીયાંશ સભ્યોની જોગવાઈ, સ્પીકર અથવા ચેરમેનની નિર્ણય પ્રક્રિયા અને ગેરલાયકાતની અરજીઓના નિકાલનો સમય આ સમગ્ર મુદ્દાના મહત્વના પાસાં છે.
ભારતમાં એક પાર્ટીની ટિકિટ પર ચૂંટણી જીતીને બીજી પાર્ટીમાં જોડાઈ જવાની ઘટનાઓ જોવા મળે છે. એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ (ADR) અને નેશનલ ઇલેક્શન વૉચની 24 સપ્ટેમ્બર 2026ના રિપોર્ટ મુજબ, 2022થી 2026 દરમિયાન ચૂંટણી જીત્યા બાદ કુલ 111 સાંસદ-ધારાસભ્યોએ પાર્ટી બદલી છે. તેમાં 26 લોકસભા સાંસદ, 7 રાજ્યસભા સાંસદ અને 78 ધારાસભ્યોનો સમાવેશ થાય છે.
હવે સવાલ એ છે કે દેશમાં દળબદલ વિરોધી કાયદો હોવા છતાં નેતાઓ પાર્ટી કેવી રીતે બદલી શકે છે? આ માટે દળબદલ કાયદો શું છે? તેમાં કઈ જોગવાઈઓ છે અને કયા સંજોગોમાં સભ્યોને ગેરલાયક ઠેરવવામાં આવી શકે છે તે સમજવું જરૂરી છે.
રેકોર્ડના અભાવે આંકડો સંપૂર્ણ ન પણ હોઈ શકે
ADRના જણાવ્યા મુજબ, આ 111 કેસોમાં વ્યક્તિગત રીતે પાર્ટી બદલવી, પાર્ટીનું વિલીનીકરણ, રાજીનામું આપીને બીજી પાર્ટીમાં જોડાવું અને ગેરલાયક ઠર્યા બાદ પેટાચૂંટણી લડવી જેવા અલગ-અલગ પ્રકારના કેસ સામેલ છે. ADRએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સત્તાવાર રીતે જાળવવામાં આવતા સંપૂર્ણ રેકોર્ડના અભાવે આ આંકડો સંપૂર્ણ ન પણ હોઈ શકે.
કયા રાજ્યોમાં સૌથી વધુ દળબદલ?
ADRના આંકડા મુજબ, 17 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં આવા કેસ નોંધાયા છે. નાગાલેન્ડમાં સૌથી વધુ 32 સાંસદ-ધારાસભ્યોએ પાર્ટી બદલી છે. જ્યારે પશ્ચિમ બંગાળમાં 20 કેસ નોંધાયા છે. ત્યારબાદ તેલંગાણામાં 9, ગોવા અને પંજાબમાં 8-8, મેઘાલય અને મહારાષ્ટ્રમાં 6-6 તથા મણિપુરમાં 5 કેસ નોંધાયા છે.
દળબદલ વિરોધી કાયદો શું છે?
ભારતમાં દળબદલને રોકવા માટે 1985માં 52મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા બંધારણમાં દસમી અનુસૂચિ ઉમેરવામાં આવી હતી. આ જોગવાઈ હેઠળ ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં સાંસદ અથવા ધારાસભ્યને ગેરલાયક ઠેરવી શકાય છે.
ગેરલાયકાત અંગે નિર્ણય લેવાની સત્તા સંબંધિત ગૃહના સ્પીકર અથવા ચેરમેન પાસે
જો કોઈ સભ્ય સ્વેચ્છાએ પોતાની પાર્ટીની સભ્યતા છોડી દે અથવા પાર્ટીના નિર્દેશ એટલે કે વ્હિપ વિરુદ્ધ મત આપે અથવા મતદાનથી ગેરહાજર રહે, તો દળબદલ વિરોધી જોગવાઈ લાગુ પડી શકે છે. સ્વતંત્ર સભ્ય ચૂંટણી જીત્યા બાદ કોઈ પાર્ટીમાં જોડાય અથવા નામાંકિત સભ્ય છ મહિનાની મુદત બાદ પાર્ટીમાં જોડાય તો પણ ગેરલાયકાતની જોગવાઈ લાગુ થઈ શકે છે.
ગેરલાયકાત અંગે નિર્ણય લેવાની સત્તા સંબંધિત ગૃહના સ્પીકર અથવા ચેરમેન પાસે હોય છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ નિર્ણય ન્યાયિક સમીક્ષાના દાયરામાં આવી શકે છે.
નેતાઓ દળબદલ પછી કેવી રીતે બચી શકે છે?
કાયદામાં કેટલીક એવી જોગવાઈઓ છે જેના કારણે દરેક પાર્ટી બદલવાના કેસમાં આપમેળે ગેરલાયકાત થતી નથી. સૌથી મહત્વની જોગવાઈ વિલીનીકરણ (Merger) અંગે છે. બંધારણની દસમી અનુસૂચિ મુજબ, જો સંબંધિત વિધાનસભા પક્ષના ઓછામાં ઓછા બે-તૃતીયાંશ સભ્યો વિલીનીકરણ માટે સંમત થાય, તો તે પરિસ્થિતિને દળબદલ વિરોધી જોગવાઈ હેઠળ ગેરલાયકાતથી મુક્તિ મળી શકે છે. બીજો મહત્વનો મુદ્દો ગેરલાયકાત અંગે નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા છે. દસમી અનુસૂચિ હેઠળ આ નિર્ણય સ્પીકર અથવા ચેરમેન દ્વારા લેવામાં આવે છે.
ફરિયાદ બાદ નિર્ણયમાં વિલંબ કેમ થાય છે?
દળબદલના કેસોમાં એક મોટો મુદ્દો નિર્ણય લેવામાં લાગતા સમયનો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે વિવિધ કેસોમાં સ્પીકરને દળબદલ સંબંધિત ગેરલાયકાતની અરજીઓ પર ઝડપથી નિર્ણય લેવા અંગે દિશાનિર્દેશ આપ્યા છે. Keisham Meghachandra Singh કેસમાં ત્રણ મહિનાની બહારની સમયમર્યાદાનો ઉલ્લેખ થયો હતો.
જોકે, કાયદાની દસમી અનુસૂચિમાં ગેરલાયકાતની દરેક અરજી માટે ચોક્કસ વૈધાનિક સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવેલી નથી. તેથી આવા કેસોમાં પ્રક્રિયા અને સમયગાળો મહત્વનો મુદ્દો બને છે.
