શું જ્વેલરી ખરીદતી વખતે ગોલ્ડ અને મેકિંગ ચાર્જ બન્ને પર આપવો પડશે GST? જાણો શું છે સરકારનો નિયમ
જ્યારે કોઈ ગ્રાહક સોના, હીરા કે ચાંદીના દાગીના જેમ કે સોનાની ચેઈન ખરીદે છે અને ઇન્વોઇસમાં સોનાની કિંમત તથા મેકિંગ ચાર્જિસ અલગ-અલગ દર્શાવવામાં આવ્યા હોય, ત્યારે GST કેવી રીતે લાગુ થાય છે? શું તે સમગ્ર રકમ પર 3% છે
દાગીના ખરીદતી વખતે, તમારે સોનાની કિંમત અને તેને બનાવવાનો ખર્ચ (મેકિંગ ચાર્જિસ) પર અલગ-અલગ GST ચૂકવવો પડતો નથી. સરકારી નિયમો અનુસાર, સોના, ચાંદી કે હીરાના દાગીનાના કુલ મૂલ્ય પર ૩%નો એકસમાન GST દર લાગુ થાય છે. ઇન્વોઇસ (બિલ)માં મેકિંગ ચાર્જિસ અલગથી દર્શાવવામાં આવ્યા હોય કે ન હોય, તેનાથી કરની જવાબદારીમાં કોઈ ફરક પડતો નથી. સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ એક્સાઇઝ એન્ડ કસ્ટમ્સ (CBEC) દ્વારા તેની GST ક્ષેત્રવાર શ્રેણીના ભાગરૂપે 'રત્ન અને આભૂષણો' (Gems and Jewellery) અંગે બહાર પાડવામાં આવેલા 'વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો' (FAQ)માં આ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે. આ દસ્તાવેજ સરકારના અધિકૃત FAQ ભંડારમાં ઉપલબ્ધ છે.
સરકારે શું સ્પષ્ટતા કરી છે? : સરકારના FAQમાં ઝવેરીઓ દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા એક ચોક્કસ પ્રશ્નનો ઉકેલ આપવામાં આવ્યો છે: જ્યારે કોઈ ગ્રાહક સોના, હીરા કે ચાંદીના દાગીના જેમ કે સોનાની ચેઈન ખરીદે છે અને ઇન્વોઇસમાં સોનાની કિંમત તથા મેકિંગ ચાર્જિસ અલગ-અલગ દર્શાવવામાં આવ્યા હોય, ત્યારે GST કેવી રીતે લાગુ થાય છે? શું તે સમગ્ર રકમ પર 3% છે, કે પછી સોનાની કિંમત પર 3% અને મેકિંગ ચાર્જિસ પર 5% છે? સરકારનો જવાબ સ્પષ્ટ છે કે દાગીનાના કુલ વ્યવહાર મૂલ્ય (transaction value) પર 3% GST વસૂલવામાં આવે છે, પછી ભલે મેકિંગ ચાર્જિસ અલગથી દર્શાવવામાં આવ્યા હોય કે ન હોય.
₹1.40 લાખની ચેઇન પર કેટલો GST લાગશે? : આને એક ઉદાહરણથી સમજીએ. માની લો કે તમે 10 ગ્રામની સોનાની ચેઇન ખરીદી, જેમાં સોનાની કિંમત ₹1,28,000 છે અને મેકિંગ ચાર્જ ₹12,000 છે. એટલે કે ચેઇનની કુલ કિંમત ₹1,40,000 થઈ. નિયમ મુજબ, આ સમગ્ર રકમ પર 3% GST લાગશે, જે ₹4,200 થાય છે. જો સોનાની કિંમત પર 3% અને મેકિંગ ચાર્જ પર 5% GST અલગ-અલગ લગાવવામાં આવે, તો ₹1,28,000 પર ₹3,840 અને ₹12,000 પર ₹600 એટલે કે કુલ ₹4,440 GST થાય. આ રીતે ગ્રાહક પાસેથી ₹240 વધુ વસૂલવામાં આવે. સરકારના FAQ મુજબ, આ પદ્ધતિ યોગ્ય નથી. ગ્રાહક પાસેથી સમગ્ર કિંમત પર માત્ર 3% GST જ વસૂલવાનો હોય છે.
તો પછી 5% GSTની વાત ક્યાંથી આવે છે? : બજારમાં અને ઘણી વેબસાઇટ્સ પર ઘણીવાર 'સોના પર 3% અને મેકિંગ ચાર્જ પર 5% GST' એવું લખેલું જોવા મળે છે. આના કારણે ગ્રાહકો મૂંઝવણમાં મુકાય છે. હકીકતમાં, 5% GSTનો ઉલ્લેખ જ્વેલરી બનાવવાના કામ સાથે સંકળાયેલો છે, એટલે કે વેપારી અને કારીગર વચ્ચેના વ્યવહાર માટે. જ્યારે જ્વેલરી બનાવતો વેપારી તેના જોબ વર્કરને એટલે કે કારીગરને કાચા માલ તરીકે સોનું આપે છે અને કારીગર તેમાંથી તૈયાર જ્વેલરી બનાવીને પરત આપે છે, ત્યારે આ નિયમ લાગુ પડે છે.
FAQ મુજબ, જો જોબ વર્કર GSTમાં રજિસ્ટર્ડ હોય, તો તેણે માત્ર જોબ ચાર્જ એટલે કે પોતાની મજૂરી પર 5% GST ચૂકવવાનો હોય છે. જ્વેલરી બનાવતો વેપારી આ GSTનું ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ (ITC) મેળવી શકે છે અને તૈયાર જ્વેલરીના વેચાણ પર લાગતા GST સામે તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે. જો જોબ વર્કરને રજિસ્ટ્રેશનમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી હોય, તો જ્વેલરી બનાવતા વેપારીએ રિવર્સ ચાર્જ મિકેનિઝમ (RCM) હેઠળ પોતે GST ચૂકવવો પડે છે. આ GST કારીગરે વેપારી દ્વારા આપવામાં આવેલી ધાતુમાંથી બનાવેલી જ્વેલરી પર લાગુ થાય છે. આ રીતે ચૂકવવામાં આવેલા ટેક્સનું ઇનપુટ ક્રેડિટ પણ વેપારી મેળવી શકે છે. એટલે કે, દુકાનમાંથી તૈયાર જ્વેલરી ખરીદતા ગ્રાહકના બિલમાં આ 5% GST અલગથી ઉમેરવામાં આવતો નથી.
GST 2.0 પછી પણ 3%નો દર યથાવત સપ્ટેમ્બર 2025માં GST 2.0 હેઠળ ટેક્સના સ્લેબમાં મોટા ફેરફારો કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ જ્વેલરી ક્ષેત્ર પર તેની અસર થઈ નહોતી. GST કાઉન્સિલે પોતાની બેઠકમાં જેમ્સ એન્ડ જ્વેલરી સેક્ટર માટે GSTનો દર 3% જાળવી રાખ્યો હતો. આ કાઉન્સિલની 56મી બેઠક હતી, જે 3 સપ્ટેમ્બર 2025ના રોજ યોજાઈ હતી. મેકિંગ ચાર્જ અંગેની સ્પષ્ટતા પણ આજે અમલમાં છે. Invest Indiaના વર્તમાન જેમ્સ એન્ડ જ્વેલરી FAQમાં પણ સોનાની ચેઇન અંગેના પ્રશ્નના જવાબમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે જ્વેલરીની કુલ ટ્રાન્ઝેક્શન વેલ્યુ પર 3% GST લાગશે, પછી ભલે મેકિંગ ચાર્જ અલગથી દર્શાવવામાં આવ્યો હોય કે નહીં. 3% GST ક્યારથી લાગુ છે?
FAQ મુજબ, સોના અને ચાંદી પર 3% GST 1 જુલાઈ 2017થી લાગુ કરવામાં આવ્યો છે. VATમાંથી GSTમાં પરિવર્તન દરમિયાન બેંકો અથવા નોમિનેટેડ એજન્સીઓ પાસે 1 જુલાઈના રોજ જે સોનું-ચાંદી સ્ટોકમાં હતું, તેના વેચાણ પર પણ ગ્રાહકો પાસેથી 3% GST વસૂલવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. વિદેશમાંથી આયાત કરવામાં આવતી કિંમતી ધાતુઓ માટે પણ નિયમ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. કિંમતી ધાતુઓની દરેક આયાત પર બેઝિક કસ્ટમ ડ્યૂટી ઉપરાંત 3% IGST ચૂકવવો પડે છે. બેંકો આ IGSTનું ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ મેળવી શકે છે. સોના પર કસ્ટમ ડ્યૂટી 13 મે 2026થી 15% છે.
જ્વેલરી ખરીદતી વખતે કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું? : દુકાનમાંથી તૈયાર જ્વેલરી ખરીદતા ગ્રાહકો માટે નિયમ એકદમ સ્પષ્ટ છે. સોના, ચાંદી કે હીરાની જ્વેલરીની કિંમત ગમે તેટલી હોય, તેની કુલ કિંમત પર 3% GST જ લાગશે. બિલમાં મેકિંગ ચાર્જ અલગ દર્શાવવામાં આવ્યો હોય કે કુલ રકમમાં સામેલ હોય, GSTનો દર બદલાતો નથી. બિલ લેતી વખતે એ તપાસવું જરૂરી છે કે સમગ્ર રકમ પર 3% GST જ લગાવવામાં આવ્યો છે. ₹1,40,000ની જ્વેલરી પર GST ₹4,200 થાય છે, જ્યારે ₹2 લાખની જ્વેલરી પર ₹6,000 GST ચૂકવવો પડે છે. જો તમે પોતાનું સોનું આપીને જ્વેલરી બનાવડાવો અથવા રિપેર કરાવો છો, તો આવા કિસ્સાઓમાં નિયમો અલગ હોઈ શકે છે. તેથી જ્વેલર પાસેથી બિલમાં GST કયા આધારે વસૂલવામાં આવ્યો છે તેની સ્પષ્ટ માહિતી મેળવી લેવી વધુ યોગ્ય રહેશે.
