તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે, ચાંદી કેમ કાળી પડે છે અને સોનાનો રંગ કેમ નથી ઉતરતો? જાણો રસપ્રદ સાયન્સ
ગમે તેટલા વર્ષો વીતી જાય પણ સોનાની ચમક ક્યારેય ઓછી નથી થતી, જ્યારે મોંઘીદાટ ચાંદી થોડા જ સમયમાં કાળી પડી જાય છે. શું આ ચાંદી નકલી હોવાની નિશાની છે કે પછી તેની પાછળ કોઈ વૈજ્ઞાનિક ખેલ છે? ગ્લોબલ માર્કેટમાં સોના-ચાંદીના ભાવમાં ચાલી રહેલી હલચલ વચ્ચે જાણી લો આ ચોંકાવનારું રહસ્ય.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વધી રહેલા ભૂ-રાજકીય તણાવની સીધી અસર અત્યારે ભારતીય બજાર પર જોવા મળી રહી છે, જેના કારણે સોના-ચાંદીના ભાવમાં સતત ઉતાર-ચઢાવ થઈ રહ્યો છે.
ઈન્ડિયા બુલિયન એન્ડ જ્વેલર્સ એસોસિએશનના મતે, હાલમાં 24 કેરેટ સોનાની કિંમત અંદાજે 59,340 રૂપિયા પ્રતિ 10 ગ્રામ અને શુદ્ધ ચાંદીનો ભાવ 72,270 રૂપિયા પ્રતિ કિલોગ્રામની આસપાસ છે.
કિંમતોમાં ચાલતી આ ખેંચતાણ વચ્ચે, ઘરેણાં રાખતા દરેક લોકો માટે એક મોટો કોયડો એ છે કે લૉકરમાં સુરક્ષિત રાખેલી ચાંદી પણ સમય જતાં કેમ કાળી પડી જાય છે?
શું છે આ પ્રક્રિયા? વિજ્ઞાનની ભાષામાં ચાંદીના વાસણો કે દાગીનાનો રંગ કાળો પડવાની આ પ્રક્રિયાને 'ટાર્નિશિંગ' (Tarnishing) કહેવામાં આવે છે, જે સંપૂર્ણપણે એક કેમિકલ રિએક્શન છે.
જ્યારે ચાંદી હવામાં હાજર હાઈડ્રોજન સલ્ફાઈડ ગેસ અથવા અન્ય સલ્ફરના સંયોજનોના સીધા સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે બંને વચ્ચે એક રાસાયણિક પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે.
આ કેમિકલ રિએક્શનને કારણે ચાંદીની સપાટી પર 'સિલ્વર સલ્ફાઈડ'નું એક અતિ બારીક અને કાળું પડ જામી જાય છે, જેના લીધે ચાંદી પોતાની ચમક ગુમાવી દે છે.
ઘરમાં ક્યાંથી આવે છે સલ્ફર? વાયુ પ્રદૂષણ ઉપરાંત આપણે જે પરફ્યુમ, ડિયોડ્રન્ટ, બ્યુટી પ્રોડક્ટ્સ વાપરીએ છીએ અને આપણા પરસેવામાં પણ સલ્ફરના અંશો હોય છે, જે ચાંદીને કાળી પાડે છે.
ચોમાસા અને ઉનાળાની ઋતુમાં જ્યારે હવામાં ભેજ (હ્યુમિડિટી) અને ગરમી વધે છે, ત્યારે આ કેમિકલ રિએક્શન એટલું ઝડપી બને છે કે લૉકરમાં રાખેલી ચાંદી પણ ઝડપથી કાળી થવા લાગે છે.
બીજી તરફ, વિજ્ઞાનમાં સોનાને એક 'નોબલ ધાતુ' (ઉત્કૃષ્ટ ધાતુ) માનવામાં આવે છે. તેનો અર્થ એ છે કે સોનું પ્રકૃતિના અન્ય તત્વો સામે સૌથી ઓછું પ્રતિક્રિયાશીલ (Least Reactive) છે.
કેમ સદાય ચમકે છે સોનું? સોનાની પરમાણુ રચના એટલી મજબૂત હોય છે કે તે સલ્ફર કે ઓક્સિજન સાથે કોઈ નવું બોન્ડ બનાવવા માટે પોતાના ઈલેક્ટ્રોન્સ સરળતાથી નથી છોડતું. એટલે જ સદીઓ સુધી માટી કે પાણીમાં દટાયા પછી પણ સોનાની ચમક બિલકુલ નવી જેવી જ રહે છે.
