ક્યારેય વિચાર્યું છે કે શુદ્ધ સોનું 24 કેરેટ જ કેમ હોય છે? 50, 60 કે 100 કેમ નહીં? જાણો રોચક ઇતિહાસ
સોનું ખરીદતી વખતે તમે 24, 22 કે 18 કેરેટ જેવા શબ્દો સાંભળ્યા હશે. પરંતુ સોનાની શુદ્ધતા માપવા માટે 24 કેરેટને જ સ્ટાન્ડર્ડ કેમ બનાવવામાં આવ્યું? જાણો એક નાના બીજ સાથે જોડાયેલી કહાની.
સોનાની શુદ્ધતા માપવા માટે 24 કેરેટને જ સ્ટાન્ડર્ડ કેમ બનાવવામાં આવ્યું અને આ કેરેટ સિસ્ટમની શરૂઆત આખરે કેવી રીતે થઈ? આ સમજવા માટે આપણે ઇતિહાસમાં જવું પડશે. આની કહાની લગભગ 3 હજાર વર્ષ જૂની છે અને તેની શરૂઆત કોઈ મશીન કે ફેક્ટરીથી નહીં, પરંતુ એક નાના બીજથી થઈ હતી.
એક નાના બીજથી શરૂ થઈ કહાની: આજથી હજારો વર્ષ પહેલાં ન તો ડિજિટલ ત્રાજવા હતા કે ન તો ચોક્કસ વજન માપવાના આધુનિક સાધનો. તે સમયે વેપારીઓ અને જ્વેલર્સને સોનું, હીરા અને અન્ય કિંમતી વસ્તુઓનું વજન કરવા માટે કોઈ એવા કુદરતી પેમાનાની જરૂર હતી, જેનું વજન લગભગ દરેક જગ્યાએ એકસરખું જ રહે.
તે જમાનામાં કુદરતી માપદંડ તરીકે લોકોને કેરોબ (Carob) ના ઝાડનું બીજ મળ્યું. આ ઝાડ ભૂમધ્ય સમુદ્રની આસપાસના વિસ્તારોમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવા મળતું હતું. તેના ફળની અંદર નીકળતા નાના-નાના બદામી રંગના બીજ લગભગ એક જ વજનના રહેતા હતા. એક કેરોબ બીજનું વજન લગભગ 0.18 થી 0.20 ગ્રામ હોય છે અને અલગ-અલગ ઝાડના બીજમાં પણ વજનનો બહુ ઓછો તફાવત રહેતો. આ જ કારણે વેપારીઓ આ બીજનો ઉપયોગ કુદરતી વજન તરીકે કરવા લાગ્યા.
'કેરેટ' શબ્દ ક્યાંથી આવ્યો? કેરોબના બીજનું નામ અલગ-અલગ ભાષાઓમાં બદલાતું ગયું. ગ્રીક (યુનાની) ભાષામાં તેને 'કેરાશિયન' કહેવામાં આવ્યું, જેનો અર્થ થાય છે - નાનું શીંગ, કારણ કે તેની ફળીઓ થોડી વાંકી હોય છે. પાછળથી આ જ શબ્દ અરબીમાં 'કિરાત' બન્યો. ત્યારબાદ ઇટાલિયનમાં 'કારાટો' અને આખરે અંગ્રેજીમાં 'કેરેટ' (Carat) બની ગયો. એટલે કે આજે જે કેરેટ શબ્દનો ઉપયોગ સોના માટે થાય છે, તેના મૂળિયાં હજારો વર્ષ જૂના કેરોબના બીજ સાથે જોડાયેલા છે.
24 કેરેટની સિસ્ટમ કેવી રીતે બની? હવે સવાલ એ થાય કે આખરે 24 જ કેમ? આની કહાની રોમન સામ્રાજ્ય સાથે જોડાયેલી છે. ઈ.સ. 309 માં રોમન સમ્રાટ કોન્સ્ટેન્ટાઇને 'સોલિડસ' નામનો એક સોનાનો સિક્કો બહાર પાડ્યો હતો. આ સિક્કો યુરોપ, ઉત્તરી આફ્રિકા અને બાયઝન્ટાઇન સામ્રાજ્યમાં લાંબા સમય સુધી ચલણમાં રહ્યો.
આ સોનાના સિક્કાને 24 નાના ભાગોમાં વહેંચવામાં આવતો હતો. દરેક ભાગને 'સિલિક્વા' (Siliqua) કહેવાતો હતો. દરેક સિલિક્વાનું વજન લગભગ એક કેરોબ બીજ જેટલું માનવામાં આવતું હતું. બસ, અહીંથી જ વેપારીઓએ સોનાની શુદ્ધતા દર્શાવવા માટે 24 ભાગ વાળી સિસ્ટમ અપનાવવાનું શરૂ કર્યું.
જો કોઈ સોનાને 24 સિલિક્વા ફાઇન કહેવામાં આવતું, તો તેનો અર્થ એ થતો કે તે પૂરેપૂરું શુદ્ધ સોનું છે. જો કોઈ ધાતુમાં 24 માંથી 18 ભાગ સોનું હોય, તો તેને 18 સિલિક્વા ફાઇન કહેવાતું. સમય જતાં સિક્કાઓનો ઉપયોગ ઓછો થયો, પરંતુ સોનાની શુદ્ધતા માપવાની આ જ પદ્ધતિ આખી દુનિયામાં પ્રચલિત થઈ ગઈ.
આજે 24 કેરેટનો અર્થ શું થાય છે? આજે પણ વિશ્વભરમાં સોનાની શુદ્ધતા આ જ જૂની સિસ્ટમથી માપવામાં આવે છે: 24 કેરેટ: 24 ભાગમાં 24 ભાગ સોનું, એટલે કે લગભગ 99.9% શુદ્ધ સોનું. 22 કેરેટ: 24 ભાગમાં 22 ભાગ સોનું, એટલે કે લગભગ 91.6% શુદ્ધ સોનું. 18 કેરેટ: 24 ભાગમાં 18 ભાગ સોનું, એટલે કે 75% શુદ્ધ સોનું. 14 કેરેટ: 24 ભાગમાં 14 ભાગ સોનું, એટલે કે 58.5% શુદ્ધ સોનું. 9 કેરેટ: 24 ભાગમાં માત્ર 9 ભાગ સોનું, એટલે કે 37.5% શુદ્ધ સોનું. એટલે કે કેરેટ જેટલા ઓછા હશે, તેમાં તાંબુ, ચાંદી કે ઝિંક જેવી અન્ય ધાતુઓનું પ્રમાણ એટલું જ વધારે હશે.
આજે પણ નથી બદલાઈ કેરેટ સિસ્ટમ: હજારો વર્ષો વીતી ગયા, ત્રાજવા બદલાઈ ગયા, ટેકનોલોજી બદલાઈ ગઈ અને સોનું ચકાસવાની આધુનિક પદ્ધતિઓ આવી ગઈ. પરંતુ કેરેટ સિસ્ટમ આજે પણ રોમન કાળ જેવી જ છે. આ જ કારણ છે કે જ્યારે તમે આજે કોઈ જ્વેલરી શોપમાં 24K, 22K કે 18K લખેલું જુઓ છો, તો સમજી લો કે તમે લગભગ ત્રણ હજાર વર્ષ જૂની પરંપરા અને ઇતિહાસ સાથે જોડાયેલા એક માપદંડનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છો, જેની શરૂઆત એક નાના કેરોબના બીજથી થઈ હતી.
