Why do we forget dreams : સવારે ઉઠ્યા પછી સપના કેમ ભૂલી જઈએ છીએ? જાણો તેની પાછળનું વૈજ્ઞાનિક કારણ
ઘણા લોકોને સવારે ઉઠ્યા પછી રાત્રે જોયેલા સપના યાદ રહેતા નથી. આવું થવા પાછળ અનેક કારણો હોઈ શકે છે, પરંતુ આખરે તેનું મુખ્ય કારણ શું છે?
આપણે સૌ ઊંઘ દરમિયાન અલગ-અલગ પ્રકારના સપના જોઈએ છીએ. કેટલાક સપના ખુશી આપે છે, તો કેટલાક ડરામણા કે વિચિત્ર પણ હોઈ શકે છે. જોકે, સવારે આંખ ખુલ્યા પછી થોડા જ સમયમાં મોટાભાગના સપના યાદ રહેતા નથી. ઘણી વખત માત્ર એટલું જ યાદ રહે છે કે સપનું આવ્યું હતું, પરંતુ તેમાં શું જોયું હતું તે ભૂલી જઈએ છીએ.
વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો અનુસાર, સપના અને આપણી યાદશક્તિ વચ્ચે ખાસ સંબંધ છે. ઊંઘ દરમિયાન મગજમાં થતી કેટલીક પ્રક્રિયાઓને કારણે સપના જોયા પછી તે લાંબા સમય સુધી યાદ રહેતા નથી. તેથી સવારે ઉઠ્યા બાદ સપનું ભૂલી જવું સામાન્ય બાબત છે અને તેને હંમેશા કોઈ બીમારીનું લક્ષણ માનવું જોઈએ નહીં.
મગજમાં હિપ્પોકેમ્પસ નામનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ હોય છે, જે યાદોને સાચવવામાં મદદ કરે છે. તેને સરળ ભાષામાં મગજની મેમરી સિસ્ટમ કહી શકાય. ઊંઘ દરમિયાન હિપ્પોકેમ્પસની સક્રિયતા બદલાય છે, જેના કારણે સપનાની યાદશક્તિ લાંબા સમય સુધી ટકી શકતી નથી. તેથી ઘણીવાર સવારે ઉઠ્યા પછી સપનું યાદ કરવાનો પ્રયાસ કરીએ ત્યાં સુધીમાં તેની વિગતો ધીમે-ધીમે ભૂલાઈ જાય છે.
સપનાને યાદ રાખવામાં મગજમાં રહેલું નોરેપીનેફ્રાઇન નામનું રાસાયણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. ઊંઘ દરમિયાન, ખાસ કરીને સપના આવતી અવસ્થામાં, આ રાસાયણનું પ્રમાણ ઓછું થઈ જાય છે. તેના કારણે મગજ સપનાની ઘટનાઓને કાયમી યાદશક્તિમાં સરળતાથી સાચવી શકતું નથી. નિષ્ણાતોના મતે, સપના ભૂલી જવું મગજની કુદરતી પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે. જો દરેક સપનાની દરેક વાત યાદ રહેતી હોય, તો વાસ્તવિક જીવનની ઘટનાઓ અને સપનાની કલ્પનાઓ વચ્ચે ભેદ કરવામાં મગજને મુશ્કેલી પડી શકે. તેથી મગજ બિનજરૂરી માહિતીનો ભાર ઘટાડવા માટે સપનાની વિગતોને ધીમે-ધીમે ભૂલાવી દે છે.
હવે સવાલ એ થાય છે કે જો મોટાભાગના સપના ભૂલાઈ જાય છે, તો કેટલાક સપના આપણને લાંબા સમય સુધી કેમ યાદ રહે છે? તેનું એક કારણ એ હોઈ શકે છે કે જો આપણે સપના દરમિયાન અચાનક જાગી જઈએ, તો મગજ તરત જ સક્રિય થઈને સપનાની તાજી વિગતોને યાદ રાખી લે છે. ખાસ કરીને ડર, ખુશી કે અન્ય તીવ્ર લાગણીઓ સાથે જોડાયેલા સપના મગજ પર વધુ અસર કરે છે. તેથી આવા સપના જાગ્યા પછી પણ થોડા સમય સુધી સ્પષ્ટ રીતે યાદ રહી શકે છે.
જો તમને તમારા સપના યાદ રાખવાની આદત પાડવી હોય, તો સવારે આંખ ખુલ્યા પછી તરત જ મોબાઇલ ન જુઓ. થોડા સમય માટે શાંતિથી એ જ સ્થિતિમાં રહો અને રાત્રે જોયેલા સપનાને મનમાં યાદ કરવાનો પ્રયાસ કરો. જે કંઈ યાદ આવે તેને તરત જ ડાયરી અથવા નોટબુકમાં લખી લો. આ રીતે નિયમિત રીતે સપના નોંધવાથી તેમની વિગતો યાદ રાખવામાં મદદ મળી શકે છે. ( નોંધ: અહીં આપવામાં આવેલી માહિતી પબ્લિક ડોમેન પરથી લેવામાં આવી છે, જે ફક્ત તમારી જાણકારી માટે છે.)
