Touch Wood… નજર ન લાગે તે માટે લોકો લાકડાને કેમ અડે છે, લોખંડને કેમ નહીં?
સારી વાત કહ્યા પછી લોકો 'ટચ વૂડ' શા માટે બોલે છે અને લાકડું કેમ અડે છે? પ્રાચીન વૃક્ષોમાં આત્માઓની માન્યતા, ઈસાઈ ક્રોસનું પ્રતીક અને 19મી સદીની બાળકોની એક રમત સાથે જોડાયેલી આ જૂની પરંપરાની રસપ્રદ વાર્તાઓ અહીં વાંચો.
ઘણી વખત તમે કોઈને એવું કહેતા સાંભળ્યા હશે કે બધું સારું ચાલી રહ્યું છે, બસ આવું જ ચાલતું રહે... ટચ વૂડ! આટલું કહ્યા પછી તે વ્યક્તિ આસપાસ રાખેલી કોઈ લાકડાની વસ્તુને અડી પણ લે છે. કેટલાક લોકો તો લાકડાના ટેબલ કે દરવાજાને ચોક્કસપણે અડે છે. આપણી આસપાસ પણ એવા ઘણા લોકો છે, જે સારી વાત કહ્યા પછી 'ટચ વૂડ' બોલવાનું ભૂલતા નથી. જેમ કે કોઈ કહે છે કે આ વર્ષે મારી તબિયત એકદમ સારી રહી છે, ટચ વૂડ. કોઈ કહે છે કે નોકરીમાં બધું સારું ચાલી રહ્યું છે, ટચ વૂડ.
આવું કરવા પાછળ લોકોનો વિચાર હોય છે કે ક્યાંક તેમના સારા નસીબને કોઈની નજર ન લાગી જાય અથવા આવનારા સમયમાં કંઈક ખરાબ ન થઈ જાય. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આખરે સારી વાત કહ્યા પછી લાકડું અડવાની જરૂર કેમ અનુભવાય છે? લાકડામાં એવું શું ખાસ છે, જેને ખરાબ નસીબથી બચવા સાથે જોડી દેવામાં આવ્યું? હકીકતમાં, આ નાનકડી આદત પાછળ વર્ષો જૂની માન્યતાઓ અને રસપ્રદ વાર્તાઓ જોડાયેલી છે.
શું હોય છે ટચ વૂડનો અર્થ? 'ટચ વૂડ' અંગ્રેજીનું આ વાક્ય ઘણું પ્રખ્યાત છે. તેનો ઉપયોગ ત્યારે કરવામાં આવે છે, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના જીવનમાં ચાલી રહેલી કોઈ સારી બાબતને આગળ પણ આવી જ જાળવી રાખવા માંગે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ કહે છે કે છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી મારી નોકરી સારી ચાલી રહી છે, તો તે આ પછી 'ટચ વૂડ' બોલી શકે છે. આ સાથે જ તે લાકડાની કોઈ વસ્તુને અડે છે અથવા તેના પર હાથથી ટકોરા મારે છે.
આવું કરવા પાછળ માન્યતા છે કે પોતાના સારા નસીબ વિશે ખુલીને વાત કરવાથી ક્યાંક તે ખતમ ન થઈ જાય. તેથી લોકો લાકડું અડીને અજાણતાં આવનારા ખરાબ નસીબથી બચવાનો પ્રયાસ કરે છે. અમેરિકામાં આ પ્રકારની આદત માટે 'નૉક ઓન વૂડ' (Knock on Wood) કહેવામાં આવે છે. તેનો અર્થ પણ લગભગ આ જ છે. એટલે કે સારું નસીબ જાળવી રાખવા અને ખરાબ ઘટનાઓને દૂર રાખવા માટે લાકડા પર ટકોરા મારવા.
શું વૃક્ષોમાં આત્માઓના રહેવાની માન્યતા સાથે જોડાયેલી છે આ પરંપરા? 'ટચ વૂડ' ને લઈને એક જૂની માન્યતા એવી છે કે પ્રાચીન સમયમાં કેટલાક લોકો માનતા હતા કે વૃક્ષોમાં આત્માઓ કે દેવતાઓનો વાસ હોય છે. યુરોપની ઘણી જૂની પરંપરાઓમાં ઓક, એશ અને હોથોર્ન જેવા વૃક્ષોને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવતું હતું. લોકો માટે આ વૃક્ષો માત્ર છાંયો કે લાકડું આપનારા સાધન નહોતા, પરંતુ તેમને પવિત્ર પણ માનવામાં આવતા હતા. આ માન્યતા અનુસાર, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ વૃક્ષને અડતી હતી અથવા તેના પર ટકોરા મારતી હતી, ત્યારે તે ત્યાં રહેતી સારી આત્માઓ પાસેથી રક્ષણ માંગતી હતી. લોકોને લાગતું હતું કે આવું કરવાથી ખરાબ શક્તિઓ તેમનાથી દૂર રહેશે અને તેમનું સારું નસીબ જળવાઈ રહેશે.
એક બીજી માન્યતા એવી પણ છે કે લોકો લાકડા પર ટકોરા એટલા માટે મારતા હતા, જેથી ખરાબ આત્માઓ તેમની સારી વાતો સાંભળી ન શકે. માનવામાં આવતું હતું કે જો કોઈએ પોતાની ખુશહાલી કે સારા નસીબ વિશે વધુ વાત કરી, તો ખરાબ આત્માઓ તેને છીનવી શકે છે. લાકડા પર ટકોરા મારવાથી તેઓ આવું કરી શકશે નહીં. જોકે, આ બધી જૂની માન્યતાઓ છે. આ સાચી હોવાનો કોઈ વૈજ્ઞાનિક પુરાવો નથી.
શું ખ્રિસ્તી ધર્મના લાકડાના ક્રોસ સાથે પણ જોડાયેલું છે ટચ વૂડ? 'ટચ વૂડ' ની શરૂઆતને લઈને એક બીજી વાર્તા ખ્રિસ્તી ધર્મ સાથે પણ જોડાયેલી છે. આ માન્યતા મુજબ, લાકડું અડવાની પરંપરાનો સંબંધ ઈસા મસીહને વધસ્તંભ પર ચડાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલા લાકડાના ક્રોસ સાથે હોઈ શકે છે. લોકોનું માનવું હતું કે લાકડાના ક્રોસને અડવું એ ઈશ્વર પાસેથી રક્ષણ અને આશીર્વાદ માંગવાનું એક પ્રતીક હોઈ શકે છે. આ કારણથી લાકડું અડવાની આદતને ખરાબ બાબતોથી બચવાની ભાવના સાથે જોડીને જોવામાં આવવા લાગી. જોકે, ઇતિહાસમાં આ વાતનો કોઈ પાકો પુરાવો મળતો નથી કે આજે ઉપયોગમાં લેવાતા 'ટચ વૂડ' શબ્દની શરૂઆત આ જ પરંપરામાંથી થઈ હતી.
બાળકોની એક જૂની રમત સાથે પણ જોડાયેલી હોઈ શકે છે આ આદત: 'ટચ વૂડ' ની શરૂઆતને લઈને વધુ એક રસપ્રદ વાર્તા સામે આવે છે. બ્રિટિશ લોક પરંપરાઓના નિષ્ણાત સ્ટીવ રાઉડના જણાવ્યા અનુસાર, આ આદતનો સંબંધ 19મી સદીની બાળકોની એક રમત સાથે હોઈ શકે છે. આ રમતનું નામ 'ટિગ્ગી ટચવૂડ' (Tiggy Touchwood) હતું. આ અમુક અંશે પકડમ-પકડાઈ જેવી રમત હતી. તેમાં એક બાળક બીજા બાળકોને પકડવાનો પ્રયત્ન કરતું હતું. પરંતુ જો કોઈ બાળક કોઈ ઝાડ, લાકડાના દરવાજા કે લાકડાની બનેલી બીજી વસ્તુને અડી લેતું, તો તેને થોડા સમય માટે પકડાઈ જવાથી સુરક્ષા મળી જતી હતી.
એટલે કે લાકડું અડવું એ આ રમતમાં બચાવનો રસ્તો હતો. માનવામાં આવે છે કે ધીમે-ધીમે લાકડું અડીને પોતાની જાતને સુરક્ષિત રાખવાનો આ વિચાર લોકોના રોજિંદા જીવનમાં પણ સામેલ થઈ ગયો. પાછળથી લોકો સારી વાત કહ્યા પછી ખરાબ નસીબથી બચવા માટે પણ લાકડું અડવા લાગ્યા.
ક્યારથી ઉપયોગમાં લેવાવા લાગ્યો ટચ વૂડ શબ્દ? ભલે આ પરંપરાને પ્રાચીન માન્યતાઓ સાથે જોડવામાં આવે છે, પરંતુ લેખિત ઇતિહાસમાં 'ટચ વૂડ' નો ઉલ્લેખ ઘણો મોડો મળે છે. ભાષાના ઇતિહાસ સાથે જોડાયેલી વેબસાઇટ 'વર્લ્ડ વાઇડ વર્ડ્સ' અનુસાર, બ્રિટનમાં 'ટચ વૂડ' શબ્દનું એક શરૂઆતનું લેખિત ઉદાહરણ વર્ષ 1899 માં મળે છે. જ્યારે અમેરિકામાં 'નૉક ઓન વૂડ' નું શરૂઆતનું ઉદાહરણ વર્ષ 1905 નું બતાવવામાં આવે છે. જોકે, તેની શરૂઆતને લઈને અલગ-અલગ વાર્તાઓ મોજૂદ છે. તેથી ચોક્કસપણે કહેવું મુશ્કેલ છે કે આ આદત સૌથી પહેલા ક્યાં અને ક્યારે શરૂ થઈ.
શું ખરેખર લાકડું અડવાથી ખરાબ નસીબ દૂર થાય છે? આજે પણ દુનિયાના ઘણા દેશોમાં લોકો 'ટચ વૂડ' કે 'નૉક ઓન વૂડ' કહે છે. જોકે, વિજ્ઞાન પાસે એવો કોઈ પુરાવો નથી, જેનાથી સાબિત થઈ શકે કે લાકડું અડવાથી ખરાબ નસીબ દૂર થાય છે કે સારું નસીબ જળવાઈ રહે છે. આ છતાં લોકો આ આદતને અપનાવે છે. કેટલાક લોકો તેને જૂની પરંપરા માને છે, તો કેટલાક માટે આ માત્ર સારી વાત કહ્યા પછી આશા વ્યક્ત કરવાની એક મનોરંજક રીત છે. એટલે કે આગલી વખતે જ્યારે કોઈ સારી વાત કહ્યા પછી લાકડું અડે અને 'ટચ વૂડ' બોલે, તો સમજી જાઓ કે તે પોતાનું સારું નસીબ આગળ પણ આવું જ જળવાઈ રહે તેવી આશા રાખી રહ્યો છે.
