બેંક ખાતામાંથી અચાનક પૈસા ગાયબ થઈ જાય તો કોણ જવાબદાર? જાણો RBIના નિયમો
જો ગ્રાહકના ખાતામાંથી તેમની જાણ કે સંમતિ વિના પૈસા ગાયબ થઈ જાય, તો આ નુકસાનની ભરપાઈ કરવા માટે કોણ જવાબદાર છે? શું બેંક સંપૂર્ણ રકમ પરત કરવા માટે બંધાયેલી છે, કે પછી ગ્રાહકે પોતે આ નુકસાન ભોગવવું પડશે?
ગ્રેટર નોઈડામાં પંજાબ નેશનલ બેંક (PNB)ની એક શાખામાં ખેડૂતોના નાણાં જેમાં બચત ખાતા અને ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (FD)માં રહેલી રકમનો સમાવેશ થાય છે—તેની ઉચાપત થયાના અહેવાલો બાદ, બેંકોમાં જમા રકમની સુરક્ષા અંગે ચિંતાઓ ઊભી થઈ છે. ખાતાધારકોનો આરોપ છે કે તેમની સંમતિ વિના જ તેમના ખાતામાંથી રકમ ઉપાડી લેવામાં આવી અથવા તેમની FD તોડી નાખવામાં આવી. અહેવાલો અનુસાર, આ મામલે તપાસ ચાલી રહી છે અને તેમાં સંડોવાયેલા બેંક કર્મચારીઓ સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવી રહી છે.
હવે સૌથી મહત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે: જો ગ્રાહકના ખાતામાંથી તેમની જાણ કે સંમતિ વિના પૈસા ગાયબ થઈ જાય, તો આ નુકસાનની ભરપાઈ કરવા માટે કોણ જવાબદાર છે? શું બેંક સંપૂર્ણ રકમ પરત કરવા માટે બંધાયેલી છે, કે પછી ગ્રાહકે પોતે આ નુકસાન ભોગવવું પડશે?
જો કોઈના બેંક ખાતામાંથી અન્ય ખાતામાં અધિકૃત મંજૂરી વિના પૈસા ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે, તો કોને જવાબદાર ગણવામાં આવે છે? : જ્યારે ગ્રાહક બેંકમાં પૈસા જમા કરાવે છે, ત્યારે તેને પૂરો વિશ્વાસ હોય છે કે તેની મહેનતની કમાણી સુરક્ષિત રહેશે. લોકો બેંકો પર પોતાની જીવનભરની બચત, નિવૃત્તિ માટેના ભંડોળ, અને બાળકોના શિક્ષણ કે લગ્ન માટે રાખેલી રકમનો ભરોસો મૂકે છે. આ અપેક્ષા સાથે કે તેમની પરવાનગી વિના કોઈ આ રકમ ઉપાડી શકશે નહીં.
જોકે, છેતરપિંડી અથવા બેંક કર્મચારીઓની મિલીભગતથી નાણાંની ઉચાપત જેવી ઘટનાઓ બની શકે છે. આવી સ્થિતિમાં, માત્ર પોતાની પાસબુક કે બેંકની રસીદો સુરક્ષિત રાખવી પૂરતી નથી; તમારા બેંક ખાતાઓ અને ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ પર સતત નજર રાખવી અત્યંત આવશ્યક છે. જો કોઈ ખાતામાંથી અધિકૃત મંજૂરી વિના રકમ ઉપાડી લેવામાં આવે, તો ગ્રાહક બેંકમાં ફરિયાદ નોંધાવી શકે છે. આ ઉપરાંત, આ મામલે તપાસ શરૂ કરાવવા માટે અન્ય વિકલ્પો પણ ઉપલબ્ધ છે.
જો તમારા ખાતામાંથી પૈસા ગાયબ થઈ જાય, તો તમારે સૌથી પહેલા શું કરવું જોઈએ? : ધારો કે, એક સવારે તમે તમારા મોબાઈલ ફોન પર બેંક બેલેન્સ તપાસો છો અને જાણો છો કે તમારા ખાતામાંથી ₹2 લાખ ઉપાડી લેવામાં આવ્યા છે, જ્યારે તમે પોતે કોઈ વ્યવહાર કર્યો નથી કે કોઈ ટ્રાન્સફર માટે મંજૂરી આપી નથી. આવી પરિસ્થિતિમાં, ગભરાવાને બદલે તરત જ ફરિયાદ નોંધાવવી ખૂબ જરૂરી છે. તમે બેંકની અધિકૃત હેલ્પલાઇન, મોબાઈલ એપ દ્વારા અથવા બેંકની શાખામાં જઈને તમારી ફરિયાદ નોંધાવી શકો છો. ફરિયાદ નોંધાવ્યા પછી તેનો 'રેફરન્સ નંબર' (સંદર્ભ ક્રમાંક) મેળવવાનું ચૂકશો નહીં. જો તમને તમારા ડેબિટ કાર્ડ, મોબાઈલ બેંકિંગ અથવા ઈન્ટરનેટ બેંકિંગના દુરુપયોગની શંકા હોય, તો સંબંધિત સુવિધાને બંધ (disable) કરાવી દો. આ ઉપરાંત, તમારો પાસવર્ડ અને PIN બદલી નાખો. રકમ ઉપાડ્યાની તારીખ અને રકમ, તમારા બેંક સ્ટેટમેન્ટ્સ, તમારા મોબાઈલ ફોન પર પ્રાપ્ત થયેલા મેસેજ અને તમારી ફરિયાદની પહોંચ (રસીદ) ની વિગતો સાચવી રાખો.
ઓનલાઈન છેતરપિંડીના કિસ્સામાં, તરત જ સાયબર ક્રાઈમ હેલ્પલાઈન નંબર 1930 પર કોલ કરીને ફરિયાદ નોંધાવો. તમે 'નેશનલ સાયબર ક્રાઈમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ' (National Cyber Crime Reporting Portal) દ્વારા પણ ફરિયાદ નોંધાવી શકો છો. સમયસર ફરિયાદ નોંધાવવાથી નાણાં અન્ય ખાતામાં ટ્રાન્સફર થતા અટકાવવામાં મદદ મળી શકે છે; જોકે, નાણાં પાછા મળશે જ તેની કોઈ ખાતરી હોતી નથી. જો તમને શંકા હોય કે બેંકના કોઈ કર્મચારીએ ગેરકાયદેસર રીતે તમારા ખાતામાંથી રકમ ઉપાડી લીધી છે, અથવા તમારી મંજૂરી વિના ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (FD) તોડી નાખવામાં આવી છે, તો બ્રાન્ચ મેનેજર અને બેંકના વરિષ્ઠ અધિકારીઓને લેખિત ફરિયાદ કરો. જરૂર જણાય તો તમારે પોલીસ ફરિયાદ પણ નોંધાવવી જોઈએ.
શું બેંક તમારા પૈસા પાછા આપશે? : આનો જવાબ એ વાત પર આધાર રાખે છે કે પૈસા કેવી રીતે ઉપાડવામાં આવ્યા, તેમાં કોની ભૂલ હતી અને વ્યવહાર (transaction) કેવા પ્રકારનો હતો. જો બેંકની ભૂલ, બેદરકારી અથવા સુરક્ષામાં ખામીને કારણે તમારી મંજૂરી વિના ખાતામાંથી રકમ ઉપાડવામાં આવી હોય, તો રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) ની માર્ગદર્શિકા હેઠળ ગ્રાહક વળતર મેળવવા માટે હકદાર હોઈ શકે છે. અમુક કિસ્સાઓમાં, ગ્રાહકની જવાબદારી શૂન્ય હોઈ શકે છે અને બેંકે તે રકમ પરત કરવી પડી શકે છે.
