Vaghela Surname History : શંકરસિંહ વાઘેલાની અટક પાછળ છુપાયેલો છે સદીઓ જૂનો ઈતિહાસ, જાણો રાજવંશની આખી કહાની!

વાઘેલા વંશ ગુજરાતના મધ્યકાલીન ઇતિહાસનો એક મહત્વપૂર્ણ અધ્યાય છે. 13મી સદી દરમિયાન ધોળકાને કેન્દ્ર બનાવી, સોલંકી સામંતો તરીકે ઉદય પામી, તેમણે ગુજરાતની સત્તા સંભાળી. લવણપ્રસાદ અને વિરધવલ જેવા શાસકોએ રાજકીય તાકાત મજબૂત કરી. તેમના શાસનમાં કલા, સંસ્કૃતિ અને જૈન ધર્મને પ્રોત્સાહન મળ્યું. કર્ણદેવ વાઘેલાના પરાજય સાથે આ રાજવંશનો અંત આવ્યો.

| Updated on: Oct 05, 2026 | 1:22 PM
1 / 8
‘વાઘેલા’ ગુજરાતમાં પ્રચલિત એક જાણીતી અટક છે, પરંતુ તેની પાછળનો ઈતિહાસ માત્ર અટક પૂરતો સીમિત નથી. મધ્યકાલીન ગુજરાતના ઇતિહાસમાં વાઘેલા નામનું વિશેષ મહત્વ જોવા મળે છે. 13મી સદી દરમિયાન વાઘેલા વંશે ગુજરાતના રાજકારણમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન મેળવ્યું હતું અને થોડા સમય માટે ગુજરાતની સત્તા પણ સંભાળી હતી. વાઘેલા રાજવંશનું મુખ્ય કેન્દ્ર ધોળકા રહ્યું હતું અને તેમના શાસનનો સમયગાળો ગુજરાતના મધ્યકાલીન ઇતિહાસમાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. (Photo : Shankersinh Vaghela Former Chief Minister of Gujarat)

‘વાઘેલા’ ગુજરાતમાં પ્રચલિત એક જાણીતી અટક છે, પરંતુ તેની પાછળનો ઈતિહાસ માત્ર અટક પૂરતો સીમિત નથી. મધ્યકાલીન ગુજરાતના ઇતિહાસમાં વાઘેલા નામનું વિશેષ મહત્વ જોવા મળે છે. 13મી સદી દરમિયાન વાઘેલા વંશે ગુજરાતના રાજકારણમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન મેળવ્યું હતું અને થોડા સમય માટે ગુજરાતની સત્તા પણ સંભાળી હતી. વાઘેલા રાજવંશનું મુખ્ય કેન્દ્ર ધોળકા રહ્યું હતું અને તેમના શાસનનો સમયગાળો ગુજરાતના મધ્યકાલીન ઇતિહાસમાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. (Photo : Shankersinh Vaghela Former Chief Minister of Gujarat)

2 / 8
‘વાઘેલા’ નામની ઉત્પત્તિ અંગે ઐતિહાસિક સ્ત્રોતોમાં રસપ્રદ માહિતી મળે છે. કેટલાક ઐતિહાસિક વર્ણનો અનુસાર આ નામ ‘વ્યાઘ્રપલ્લી’ નામના સ્થળ સાથે જોડાયેલું છે. ‘વ્યાઘ્રપલ્લી’નો અર્થ વાઘનું નિવાસસ્થાન અથવા વાઘની બોડ એવો થાય છે. સમય જતાં ‘વ્યાઘ્રપલ્લી’માંથી ‘વાઘેલ’ અને ત્યારબાદ ‘વાઘેલા’ નામ પ્રચલિત થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે. ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોમાં વાઘેલા શાસકોને ઘણી વખત ચાલુક્ય અથવા સોલંકી પરંપરા સાથે જોડવામાં આવ્યા છે. (Photo : Neelu Vaghela a well-known Hindi and Rajasthani film and TV actress)

‘વાઘેલા’ નામની ઉત્પત્તિ અંગે ઐતિહાસિક સ્ત્રોતોમાં રસપ્રદ માહિતી મળે છે. કેટલાક ઐતિહાસિક વર્ણનો અનુસાર આ નામ ‘વ્યાઘ્રપલ્લી’ નામના સ્થળ સાથે જોડાયેલું છે. ‘વ્યાઘ્રપલ્લી’નો અર્થ વાઘનું નિવાસસ્થાન અથવા વાઘની બોડ એવો થાય છે. સમય જતાં ‘વ્યાઘ્રપલ્લી’માંથી ‘વાઘેલ’ અને ત્યારબાદ ‘વાઘેલા’ નામ પ્રચલિત થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે. ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોમાં વાઘેલા શાસકોને ઘણી વખત ચાલુક્ય અથવા સોલંકી પરંપરા સાથે જોડવામાં આવ્યા છે. (Photo : Neelu Vaghela a well-known Hindi and Rajasthani film and TV actress)

3 / 8
વાઘેલા પરિવારનો ઉદય મૂળ સોલંકી એટલે કે ચાલુક્ય સત્તાના સમયગાળામાં થયો હતો. શરૂઆતના વાઘેલા સરદારો સોલંકી શાસકોના સામંત અને સેનાપતિ તરીકે કાર્ય કરતા હતા. અર્ણોરાજ અને તેમના પુત્ર લવણપ્રસાદ જેવા વાઘેલા સરદારોએ સોલંકી રાજા ભીમદેવ દ્વિતીયના સમયમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. ભીમદેવ દ્વિતીયનું શાસન નબળું પડતું ગયું ત્યારે લવણપ્રસાદ અને તેમના પુત્ર વિરધવલની રાજકીય તાકાતમાં વધારો થયો અને ધોળકા તેમનું મહત્વનું કેન્દ્ર બન્યું. (Photo : Ashaba Vaghela Cricketer associated with the Saurashtra Women Cricket Team)

વાઘેલા પરિવારનો ઉદય મૂળ સોલંકી એટલે કે ચાલુક્ય સત્તાના સમયગાળામાં થયો હતો. શરૂઆતના વાઘેલા સરદારો સોલંકી શાસકોના સામંત અને સેનાપતિ તરીકે કાર્ય કરતા હતા. અર્ણોરાજ અને તેમના પુત્ર લવણપ્રસાદ જેવા વાઘેલા સરદારોએ સોલંકી રાજા ભીમદેવ દ્વિતીયના સમયમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. ભીમદેવ દ્વિતીયનું શાસન નબળું પડતું ગયું ત્યારે લવણપ્રસાદ અને તેમના પુત્ર વિરધવલની રાજકીય તાકાતમાં વધારો થયો અને ધોળકા તેમનું મહત્વનું કેન્દ્ર બન્યું. (Photo : Ashaba Vaghela Cricketer associated with the Saurashtra Women Cricket Team)

4 / 8
લવણપ્રસાદ અને વિરધવલના સમયમાં વાઘેલા પરિવાર માત્ર રાજકીય રીતે જ નહીં, પરંતુ વહીવટ અને સૈન્ય ક્ષેત્રે પણ શક્તિશાળી બન્યો. લવણપ્રસાદને મહામંડલેશ્વર જેવા ઉચ્ચ હોદ્દા મળ્યા હતા, જ્યારે વિરધવલે ધોળકા સહિતના પ્રદેશમાં પોતાની અસર મજબૂત કરી હતી. આ સમયગાળામાં ગુજરાતને બહારથી અનેક પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. વાઘેલા સરદારોએ સોલંકી સત્તાને ટકાવી રાખવામાં મહત્વનું યોગદાન આપ્યું હતું. (Photo : Amit Vaghela Gujarati actor)

લવણપ્રસાદ અને વિરધવલના સમયમાં વાઘેલા પરિવાર માત્ર રાજકીય રીતે જ નહીં, પરંતુ વહીવટ અને સૈન્ય ક્ષેત્રે પણ શક્તિશાળી બન્યો. લવણપ્રસાદને મહામંડલેશ્વર જેવા ઉચ્ચ હોદ્દા મળ્યા હતા, જ્યારે વિરધવલે ધોળકા સહિતના પ્રદેશમાં પોતાની અસર મજબૂત કરી હતી. આ સમયગાળામાં ગુજરાતને બહારથી અનેક પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. વાઘેલા સરદારોએ સોલંકી સત્તાને ટકાવી રાખવામાં મહત્વનું યોગદાન આપ્યું હતું. (Photo : Amit Vaghela Gujarati actor)

5 / 8
આ પછી વાઘેલાઓ ધીમે ધીમે ગુજરાતની વાસ્તવિક સત્તાના કેન્દ્રમાં આવ્યા. વિરધવલના પુત્ર વિશાળદેવે 13મી સદીના મધ્યભાગમાં ગુજરાતની ગાદી સંભાળી અને વાઘેલા વંશને સ્વતંત્ર રાજસત્તા તરીકે મજબૂત બનાવ્યો. ધોળકા તેમનું મુખ્ય રાજકીય કેન્દ્ર હતું. વાઘેલા શાસન દરમિયાન ગુજરાતમાં કલા, સ્થાપત્ય, સાહિત્ય અને જૈન ધર્મને પણ આશ્રય મળ્યો હતો. વસ્તુપાલ અને તેજપાલ જેવા જાણીતા મંત્રીઓનું નામ પણ આ સમયગાળા સાથે જોડાય છે. (Photo : Rinkesh Anil Vaghela Gujarat cricketer)

આ પછી વાઘેલાઓ ધીમે ધીમે ગુજરાતની વાસ્તવિક સત્તાના કેન્દ્રમાં આવ્યા. વિરધવલના પુત્ર વિશાળદેવે 13મી સદીના મધ્યભાગમાં ગુજરાતની ગાદી સંભાળી અને વાઘેલા વંશને સ્વતંત્ર રાજસત્તા તરીકે મજબૂત બનાવ્યો. ધોળકા તેમનું મુખ્ય રાજકીય કેન્દ્ર હતું. વાઘેલા શાસન દરમિયાન ગુજરાતમાં કલા, સ્થાપત્ય, સાહિત્ય અને જૈન ધર્મને પણ આશ્રય મળ્યો હતો. વસ્તુપાલ અને તેજપાલ જેવા જાણીતા મંત્રીઓનું નામ પણ આ સમયગાળા સાથે જોડાય છે. (Photo : Rinkesh Anil Vaghela Gujarat cricketer)

6 / 8
વાઘેલા વંશના શાસનકાળમાં ગુજરાતમાં અનેક ધાર્મિક અને સ્થાપત્ય પ્રવૃત્તિઓ થઈ હતી. વાસ્તુપાલ-તેજપાલના સમયમાં આબુ અને શત્રુંજય જેવા સ્થળોના જૈન મંદિરોના નિર્માણ અને સંરક્ષણને પ્રોત્સાહન મળ્યું હતું. આ સમયગાળાના સાહિત્યિક ગ્રંથો અને શિલાલેખો પણ વાઘેલા યુગના ઇતિહાસને સમજવામાં મહત્વના સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે. તેથી વાઘેલા નામ માત્ર રાજકીય સત્તા સાથે નહીં, પરંતુ ગુજરાતની કલા-સંસ્કૃતિના વિકાસ સાથે પણ જોડાયેલું છે. (Photo : Shankersinh Vaghela Former Chief Minister of Gujarat)

વાઘેલા વંશના શાસનકાળમાં ગુજરાતમાં અનેક ધાર્મિક અને સ્થાપત્ય પ્રવૃત્તિઓ થઈ હતી. વાસ્તુપાલ-તેજપાલના સમયમાં આબુ અને શત્રુંજય જેવા સ્થળોના જૈન મંદિરોના નિર્માણ અને સંરક્ષણને પ્રોત્સાહન મળ્યું હતું. આ સમયગાળાના સાહિત્યિક ગ્રંથો અને શિલાલેખો પણ વાઘેલા યુગના ઇતિહાસને સમજવામાં મહત્વના સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે. તેથી વાઘેલા નામ માત્ર રાજકીય સત્તા સાથે નહીં, પરંતુ ગુજરાતની કલા-સંસ્કૃતિના વિકાસ સાથે પણ જોડાયેલું છે. (Photo : Shankersinh Vaghela Former Chief Minister of Gujarat)

7 / 8
વાઘેલા વંશના અંતિમ તબક્કામાં કર્ણદેવ વાઘેલા ગુજરાતના શાસક બન્યા. 13મી સદીના અંતમાં દિલ્હી સલ્તનતના અલાઉદ્દીન ખિલજીની સેનાએ ગુજરાત તરફ કૂચ કરી અને વાઘેલા સત્તાને મોટો આંચકો લાગ્યો. કર્ણદેવના પરાજય બાદ ગુજરાતમાં વાઘેલા રાજસત્તાનો અંત આવ્યો અને ત્યારબાદ દિલ્હી સલ્તનતનું પ્રભુત્વ સ્થાપિત થયું. આ સાથે ગુજરાતના મધ્યકાલીન હિંદુ રાજવંશોના એક મહત્વપૂર્ણ અધ્યાયનો અંત આવ્યો. (Photo : Sunil Vaghela A well-known Gujarati film and television actor-director)

વાઘેલા વંશના અંતિમ તબક્કામાં કર્ણદેવ વાઘેલા ગુજરાતના શાસક બન્યા. 13મી સદીના અંતમાં દિલ્હી સલ્તનતના અલાઉદ્દીન ખિલજીની સેનાએ ગુજરાત તરફ કૂચ કરી અને વાઘેલા સત્તાને મોટો આંચકો લાગ્યો. કર્ણદેવના પરાજય બાદ ગુજરાતમાં વાઘેલા રાજસત્તાનો અંત આવ્યો અને ત્યારબાદ દિલ્હી સલ્તનતનું પ્રભુત્વ સ્થાપિત થયું. આ સાથે ગુજરાતના મધ્યકાલીન હિંદુ રાજવંશોના એક મહત્વપૂર્ણ અધ્યાયનો અંત આવ્યો. (Photo : Sunil Vaghela A well-known Gujarati film and television actor-director)

8 / 8
આ રીતે જોવામાં આવે તો ‘વાઘેલા’ અટક પાછળ ગુજરાતના મધ્યકાલીન ઇતિહાસની એક લાંબી પરંપરા જોડાયેલી છે. જોકે આજના સમયમાં માત્ર અટકના આધારે કોઈ વ્યક્તિનો ચોક્કસ વંશ, જાતિ અથવા કુળ નક્કી કરી શકાય નહીં, કારણ કે સમય જતાં વિવિધ વિસ્તારો અને સમુદાયોમાં અટકોનો ઉપયોગ બદલાતો રહ્યો છે. તેમ છતાં ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ ‘વાઘેલા’ નામ ગુજરાતના એક પ્રભાવશાળી રાજવંશ, ધોળકા સાથે જોડાયેલી સત્તા અને 13મી સદીના ગુજરાતના રાજકીય ઇતિહાસની યાદ અપાવે છે.(નોધ :પબ્લિક ડોમેનમાં ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર આ સ્ટોરી ફાઈલ કરવામાં આવી છે.) (Photo : Neelu Vaghela a well-known Hindi and Rajasthani film and TV actress) All Photo Credit : Social Media

આ રીતે જોવામાં આવે તો ‘વાઘેલા’ અટક પાછળ ગુજરાતના મધ્યકાલીન ઇતિહાસની એક લાંબી પરંપરા જોડાયેલી છે. જોકે આજના સમયમાં માત્ર અટકના આધારે કોઈ વ્યક્તિનો ચોક્કસ વંશ, જાતિ અથવા કુળ નક્કી કરી શકાય નહીં, કારણ કે સમય જતાં વિવિધ વિસ્તારો અને સમુદાયોમાં અટકોનો ઉપયોગ બદલાતો રહ્યો છે. તેમ છતાં ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ ‘વાઘેલા’ નામ ગુજરાતના એક પ્રભાવશાળી રાજવંશ, ધોળકા સાથે જોડાયેલી સત્તા અને 13મી સદીના ગુજરાતના રાજકીય ઇતિહાસની યાદ અપાવે છે.(નોધ :પબ્લિક ડોમેનમાં ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર આ સ્ટોરી ફાઈલ કરવામાં આવી છે.) (Photo : Neelu Vaghela a well-known Hindi and Rajasthani film and TV actress) All Photo Credit : Social Media

Topics

Follow Us
LIVETV
Loading...
Unable to load recommendations.