
હિન્દુ ધર્મમાં તુલસીને અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે. ભગવાન વિષ્ણુ અને તેમના અવતારો શ્રીરામ અને શ્રીકૃષ્ણની પૂજામાં તુલસી દળ ચઢાવવું જરૂરી હોય છે. ઘરોમાં મુખ્યત્વે બે પ્રકારની તુલસી લગાવવામાં આવે છે. પહેલી રામા તુલસી, જેના પાન લીલા રંગના હોય છે અને બીજી શ્યામા તુલસી, જેના પાન અને થડ પર જાંબલી અથવા ઘેરા લાલ રંગની ઝલક દેખાય છે. બંનેના રંગ, બંધારણ, સ્વાદ અને સુગંધમાં તફાવત હોય છે. અવારનવાર લોકોના મનમાં સવાલ રહે છે કે ઘરમાં રામા તુલસી લગાવવી જોઈએ કે શ્યામા તુલસી? શું આમાંથી કોઈ એક વધુ શુભ છે અને બીજીને ઘરમાં લગાવવાથી બચવું જોઈએ?

ધાર્મિક ગ્રંથોમાં બંને પ્રકારની તુલસીને પવિત્ર માનવામાં આવી છે. સ્કંદ પુરાણમાં ભગવાન વિષ્ણુએ તુલસીના અલગ-અલગ રંગોને પોતાના પ્રિય ગણાવ્યા છે. વળી, આયુર્વેદના ગ્રંથ ભાવપ્રકાશ નિઘંટુમાં શ્વેત અને કૃષ્ણ તુલસીના ગુણોને સમાન ગણાવવામાં આવ્યા છે. આવો જાણીએ રામા અને શ્યામા તુલસીનો તફાવત, તેમના ગુણ અને ઘરમાં લગાવવા સાથે જોડાયેલા નિયમો શું છે.

રામા અને શ્યામા તુલસીમાં શું તફાવત છે? : રામા તુલસીને શ્રી તુલસી અથવા ગૌરી તુલસી પણ કહેવામાં આવે છે. તેના પાન સામાન્ય રીતે લીલા રંગના હોય છે અને થડ પણ લીલું દેખાય છે. તેના પાનમાંથી હળવી સુગંધ આવે છે અને સ્વાદ પ્રમાણમાં સૌમ્ય હોય છે. ઘરોમાં પૂજા-પાઠ માટે આ તુલસીને ઘણી લગાવવામાં આવે છે. શ્યામા તુલસીને કૃષ્ણ તુલસી પણ કહેવામાં આવે છે. તેના પાનમાં ઘેરા લીલા, જાંબલી અથવા લાલ રંગની ઝલક દેખાય છે. તેના થડ પર પણ જાંબલી રંગ નજરે પડી શકે છે. તેની સુગંધ અને સ્વાદ રામા તુલસીની તુલનામાં વધુ તીખો હોઈ શકે છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ જેવા શ્યામ સ્વરૂપને કારણે આ તુલસીને કૃષ્ણ તુલસી કહેવામાં આવે છે.

આ બંને ઉપરાંત વન તુલસી પણ હોય છે. તે રામા કે શ્યામા તુલસી જેવી હોતી નથી. તુલસીની અલગ-અલગ જાતોની ઓળખ તેમના પાન, થડ, સુગંધ અને વનસ્પતિ વિશેષતાઓથી કરવામાં આવે છે.

શું કહે છે સ્કંદ પુરાણ: રામા અને શ્યામા તુલસીમાં કઈ વધુ શુભ છે, તેનો જવાબ સ્કંદ પુરાણના વૈષ્ણવ ખંડમાં મળે છે. માર્ગશીર્ષ માહાત્મ્યના આઠમા અધ્યાયમાં ભગવાન વિષ્ણુ તુલસીનો મહિમા જણાવતા કહે છે કે તુલસી કાળી હોય કે કાળી ન હોય, બંને તેમને પ્રિય છે. આ જ અધ્યાયના શ્લોક 19 માં કાળી અને સફેદ તુલસીથી ભગવાનની પૂજા કરવાનું મહત્વ જણાવવામાં આવ્યું છે.

સ્કંદ પુરાણના આ જ અધ્યાયના શ્લોક 17 માં કૃષ્ણ તુલસીથી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની પૂજા કરવાનું ફળ જણાવવામાં આવ્યું છે. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે જે ભક્ત કૃષ્ણ તુલસીથી શ્રદ્ધાપૂર્વક ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની પૂજા કરે છે, તેને ભગવાન વિષ્ણુના ધામની પ્રાપ્તિ થાય છે. આ રીતે સ્કંદ પુરાણ અનુસાર રામા અને શ્યામા બંને તુલસી ભગવાન વિષ્ણુને પ્રિય છે. શ્યામા તુલસીથી શ્રીકૃષ્ણની પૂજા પણ કરી શકાય છે.

પદ્મ પુરાણમાં પણ છે ઉલ્લેખ: પદ્મ પુરાણના ઉત્તર ખંડના 105મા અધ્યાયમાં તુલસીના છોડને લગાવવા, તેની દેખરેખ રાખવા, પાણી આપવા અને પૂજા કરવાનું મહત્વ જણાવવામાં આવ્યું છે. આ અધ્યાયના 12મા શ્લોકમાં તુલસીનું રોપણ, પાલન-પોષણ, સિંચાઈ, દર્શન અને સ્પર્શને પુણ્યદાયી ગણાવવામાં આવ્યા છે.

તેનો અર્થ એ છે કે તુલસીને ઘરમાં લગાવીને તેની નિયમિત દેખરેખ રાખવી એ પણ ધાર્મિક પરંપરાનો હિસ્સો છે. માત્ર છોડ લગાવવો જ નહીં, પરંતુ તેને સ્વસ્થ રાખવો અને શ્રદ્ધાથી તેની પૂજા કરવી પણ જરૂરી છે.

શું કહે છે આયુર્વેદ: રામા અને શ્યામા તુલસીના ઔષધીય ગુણોની વાત કરીએ તો આયુર્વેદના ગ્રંથ ભાવપ્રકાશ નિઘંટુમાં શુક્લા અને કૃષ્ણા તુલસીનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. આ ગ્રંથમાં બંનેના ગુણ સમાન ગણાવવામાં આવ્યા છે. ભાવપ્રકાશ નિઘંટુમાં તુલસીનો રસ કટુ એટલે કે તીખો અને તિક્ત એટલે કે કડવો ગણાવવામાં આવ્યો છે. તેની પ્રકૃતિ ઉષ્ણ એટલે કે ગરમ અને ગુણ રૂક્ષ ગણાવવામાં આવ્યા છે. આયુર્વેદ અનુસાર તુલસી કફ અને વાતને શાંત કરવામાં ઉપયોગી માનવામાં આવે છે. તેને પાચન અગ્નિને સક્રિય કરનાર પણ ગણાવવામાં આવી છે. પરંપરાગત આયુર્વેદમાં તુલસીનો ઉપયોગ શરદી-ઉધરસ, કફ અને ત્વચા સંબંધિત કેટલીક સમસ્યાઓમાં કરવામાં આવતો રહ્યો છે.

આધુનિક સંશોધનમાં રામા અને શ્યામા તુલસીના રાસાયણિક ઘટકો અને સુગંધિત તેલોમાં તફાવત જોવા મળ્યો છે. જોકે કોઈ બીમારીના ઈલાજ માટે તુલસીનો ઉપયોગ કરતા પહેલા ડોક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે.

રામા કે શ્યામા, ઘરમાં કઈ તુલસી લગાવવી છે શુભ?: ઘરમાં રામા અને શ્યામા બંને તુલસી લગાવવી શુભ માનવામાં આવે છે. જો તમારા ઘરમાં પૂરતી જગ્યા હોય તો બંને છોડ લગાવી શકો છો. જગ્યા ઓછી હોય તો પોતાની પસંદ અને સુવિધા અનુસાર કોઈ એકને પણ લગાવી શકો છો. શાસ્ત્રોમાં એવો કોઈ નિયમ નથી કે દરેક ઘરમાં માત્ર રામા તુલસી જ લગાવવી જોઈએ અથવા શ્યામા તુલસી લગાવવાથી અશુભ પરિણામ મળે છે. રામા તુલસીથી ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરવામાં આવે છે. શ્યામા અથવા કૃષ્ણ તુલસીથી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની પૂજા કરવામાં આવે છે. જોકે, બંને તુલસી ભગવાન વિષ્ણુને પ્રિય છે.

તુલસીના છોડને ઘરમાં લગાવવા અને પૂજા કરવાના નિયમો: ઘરમાં તુલસીનો છોડ એવી જગ્યાએ લગાવો જ્યાં તેને પૂરતો તડકો અને હવા મળી શકે. વાસ્તુ અનુસાર ઉત્તર, પૂર્વ અને ઉત્તર-પૂર્વ દિશાને તુલસીના છોડ માટે સારી માનવામાં આવે છે. છોડની આસપાસ સાફ-સફાઈ રાખો અને ત્યાં જૂતા-ચપ્પલ, કચરાપેટી કે ગંદકી ન રાખો. કુંડામાં પાણી જમા ન થવા દો, કારણ કે તેનાથી મૂળ ખરાબ થઈ શકે છે. તુલસીને નિયમિતપણે પાણી આપો અને સૂકા પાન તથા ખરાબ ડાળીઓને સાફ કરતા રહો. તુલસીની સામે સવારે કે સાંજે દીવો પ્રગટાવીને પૂજા કરી શકો છો. જળ અર્પણ કરો અને ભગવાન વિષ્ણુ અથવા શ્રીકૃષ્ણનું ધ્યાન ધરો.