કાનુની સવાલ : જો પોલીસ ધરપકડ અંગેના 24 કલાકના નિયમનું ઉલ્લંઘન કરે તો શું થશે ? આ છે કાયદો
સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે ,અટકાયત અને ધરપકડ વચ્ચે કૃત્રિમ ભેદ પાડવો બંધારણીય રીતે અન્યાયી છે. આવું કરવા બદલ પોલીસ અધિકારીઓ સામે કડક કાર્યવાહી જરૂરી છે.
હવે, પોલીસ કોઈ વ્યક્તિને કોર્ટમાં રજૂ કર્યા વિના અટકાયતમાં લીધા પછી લાંબી પૂછપરછ કરી શકશે નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટે આદેશ આપ્યો છે કે ધરપકડ પછી તરત જ 24 કલાકની ગણતરી શરૂ થશે. પોલીસ કોઈપણ કારણોસર 24 કલાકની મર્યાદા ઓળંગી શકશે નહીં.
સુપ્રીમ કોર્ટે બુધવારે 4 નવેમ્બરના રોજ ધરપકડ અને અટકાયત અંગે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો હતો. આ સાત મુદ્દાના નિર્ણયમાં, કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે 24 કલાકનો નિયમ તોડી શકાતો નથી.જસ્ટિસ ઉજ્જવલ ભૂયાનની બેન્ચે જણાવ્યું હતું કે જો 24 કલાકના નિયમનું ઉલ્લંઘન થાય છે, તો આરોપીને તાત્કાલિક મુક્ત કરવો જોઈએ. કોર્ટે મેજિસ્ટ્રેટ માટે મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા પણ જાહેર કરી.
સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે કલમ 22(2) હેઠળ નિર્ધારિત 24 કલાકનો સમયગાળો તેની ઔપચારિક ધરપકડ નોંધાયાના સમયથી નહીં, પરંતુ તેની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા છીનવાઈ જાય અને તેને કસ્ટડીમાં લેવામાં આવે તે સમયથી શરૂ થશે. પોલીસ શોધ, જપ્તી અથવા પૂછપરછના નામે ઔપચારિક ધરપકડમાં વિલંબ કરીને આ સમયગાળો લંબાવી શકતી નથી.
ન્યાયાધીશ ભૂયાન અને અતુલ એસ. ચાંદુરકરની બેન્ચે જણાવ્યું હતું કે, 24 કલાકના સમયગાળાનું અર્થઘટન ફક્ત ઔપચારિક ધરપકડના સમયથી શરૂ થાય છે. તે બંધારણની કલમ 22(2) અને ભારતીય સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) ની કલમ 56 ની જોગવાઈઓ વિરુદ્ધ છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના જણાવ્યા મુજબ, વ્યક્તિને મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવા માટે 24 કલાકની સમયમર્યાદા હવે અટકાયત સમયે શરૂ થાય છે, ઔપચારિક ધરપકડ સમયે નહીં. કોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે, અટકાયત અને ધરપકડ વચ્ચે કૃત્રિમ ભેદ પાડવાનો કોઈપણ પ્રયાસ બંધારણીય રીતે માન્ય નથી.
કોર્ટે કહ્યું કે, પુછપરછ અથવા અન્ય કોઈ પણ સવાલને આનાથી બહાર રાખી શકાય નહી. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે, 24 કલાકમાં બધું સામેલ છે.
ભારતમાં, બંધારણના અનુચ્છેદ 22(2) માં અટકાયત અને ધરપકડ સંબંધિત કાનૂની જોગવાઈઓનું વિગતવાર વર્ણન છે. જો પોલીસ આ જોગવાઈનું ઉલ્લંઘન કરે છે, તો કોર્ટને કાનૂની કાર્યવાહી કરવાની સત્તા છે. જેમાં પોલીસ સામે વિભાગીય કાર્યવાહીનો સમાવેશ થઈ શકે છે. વધુમાં, ઘણા કિસ્સાઓમાં, કોર્ટ પોલીસ અથવા સરકાર પર દંડ પણ લગાવી શકે છે.
ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતાની કલમ 127(2) મુજબ, દોષિત પોલીસ અધિકારીને એક વર્ષ સુધીની કેદ અને 5,000 દંડ પણ થઈ શકે છે.ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતાની કલમ 127(3) મુજબ, જો કોઈ વ્યક્તિને 3 દિવસ કે તેથી વધુ સમય માટે ગેરકાયદેસર રીતે અટકાયતમાં રાખવામાં આવે છે, તો કોર્ટ દોષિત પોલીસ અધિકારીને 3 વર્ષ સુધીની કેદ અને 11,000 દંડ પણ ફટકારી શકે છે.
તાજેતરના ચુકાદામાં, ઉત્તર પ્રદેશ હાઈકોર્ટે જણાવ્યું હતું કે ,જો કોઈ વ્યક્તિને એક દિવસ માટે પણ ગેરકાયદેસર રીતે અટકાયતમાં રાખવામાં આવે તો પોલીસને 35,000નો દંડ કરવામાં આવશે. આ વર્ષે, અટકાયત સંબંધિત કેસોમાં યુપી પોલીસને 2.7 મિલિયનનો દંડ ફટકારવામાં આવ્યો છે.
(Disclaimer: જો તમારી પાસે કોઈ ચોક્કસ કેસ હોય તો કાનૂની નિષ્ણાત (વકીલ) ની સલાહ લેવી સલાહભર્યું છે. અહીં આપેલી માહિતી ફક્ત કોર્ટના નિર્ણયો અને કલમોને આધારે આપવામાં આવી છે. તમારે કોઈ કેસ માટે જાણવું હોય તો યોગ્ય વકીલની સલાહ લઈ શકો છો.)(All Image Credit- Canva /PTI )
