કાનુની સવાલ : શું ભારતમાં વિરોધ કરવો કાયદેસર છે? કાયદો અને બંધારણ શું કહે છે જાણો
વિરોધને લોકશાહીનો મુખ્ય આધારસ્તંભ માનવામાં આવે છે, પરંતુ બંધારણ તેને મૂળભૂત અધિકાર તરીકે માન્યતા આપતું નથી. જો કે, તે મૂળભૂત અધિકાર અધિનિયમ હેઠળ આવે છે. બંધારણની કલમ 19 તેને વિગતવાર સમજાવે છે. તો ચાલો આજે અમારા કાનુની સવાલની સીરિઝમાં આ વિશે વિસ્તારથી જાણીએ.
જંતર-મંતર પર ભેગા તયેલા યુવાનો જ્યારે સંસદની તરફ માર્ચ કરતા તેમને રોકી દેવામાં આવે છે. બેરીકેડ લગાવવામાં આવે છે. ભીડને દુર કરવા માટે બળનો પ્રયોગ પણ કરવામાં આવે છે. પોલીસની દલીલ છે કે વિરોધ પ્રદર્શન માટે પરવાનગી લેવામાં આવી ન હતી.
બીજા જ દિવસે, જ્યારે રાહુલ ગાંધીએ વડા પ્રધાનના નિવાસસ્થાન પાસે ધરણા પ્રદર્શન કર્યા, ત્યારે પોલીસે તેમની અટકાયત કરી અને તેમને વિરોધ સ્થળ પરથી દૂર કર્યા. વિરોધ પ્રદર્શન સામે પોલીસ દ્વારા કરવામાં આવેલા આ બળપ્રયોગથી એક પ્રશ્ન ઉભો થાય છે. શું ભારતના લોકશાહીમાં વિરોધ પ્રદર્શન કરવાનો કોઈ અધિકાર નથી?
જો અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા છે, તો લોકોને કોઈપણ પ્રદર્શન માટે પોલીસની પરવાનગી કેમ લેવી પડે છે? શું રાજ્ય કે કેન્દ્ર સરકાર ઈચ્છે તો કોઈપણ પ્રદર્શન પર પ્રતિબંધ મૂકી શકે છે?
સંવિધાનમાં જો જોવામાં આવે તો વિરોધ પ્રદર્શનનો કોઈ મૌલિક અધિકાર નથી પરંતુ કલમ 19 હેઠળ બે મૂળભૂત અધિકારો હેઠળ વિરોધ પ્રદર્શન કરી શકાય છે. આ અધિકારો અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને શાંતિપૂર્ણ રીતે અને શસ્ત્રો વિના એકઠા થવાનો અધિકાર છે. આ બે જોગવાઈઓ કોઈપણ પ્રદર્શન, કૂચ, ધરણા, જાહેર સભા અથવા રેલી યોજવાનો બંધારણીય અધિકાર બનાવે છે.
શું કહે છે કલમ 19 તો ચાલો વિસ્તારથી જાણીએ. સંવિધાનની કલમ 19 હેઠળ નાગરિકોને 6 અધિકાર મળે છે.કલમ 19 (1)(એ) નાગરિકોને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા આપે છે.
કલમ 19 (1)(બી) નાગરિકોને શાંતિપૂર્ણ રીતે અને હથિયારો વિના ભેગા થવાનો અધિકાર આપે છે.કલમ 19 (1)(સી) નાગરિકોને સંગઠનો, યુનિયનો અને સહકારી મંડળીઓ બનાવવાનો અધિકાર આપે છે.કલમ 19(1)(ડી) નાગરિકોને ભારતના સમગ્ર પ્રદેશમાં મુક્તપણે ફરવાનો અધિકાર આપે છે.કલમ 19(1)(ઇ) નાગરિકોને ભારતના પ્રદેશના કોઈપણ ભાગમાં સ્થાયી થવા અને રહેવાનો અધિકાર આપે છે.કલમ 19(1)(જી) નાગરિકોને કોઈપણ વ્યવસાય, વેપાર અથવા વ્યવસાય કરવાનો અધિકાર આપે છે.
શું પ્રદર્શન બંધ કરી શકાય છે અથવા નિયંત્રણો લગાવી શકાય છે? કલમ 19માં સ્વતંત્રતાના 6 અધિકારોની સાથે કેટલાક પ્રતિબંધોની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. જેથી પરિસ્થિતિ અનિયંત્રિત ન બને અને ભીડ આપખુદ ન બને. આ માટે કલમ 19 (2) અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર પ્રતિબંધ લગાવવાની પરવાનગી આપે છે. કલમ 19 (3) હેઠળ શાંતિપૂર્ણ સભાના અધિકારો પર પ્રતિબંધ લગાવી શકાય છે.
પરંતુ આ માટે કેટલીક શરતો પણ રાખવામાં આવી છે. જેના હેઠળ જો ખતરો ભારતની સંપ્રભુતા અને અખંડતાને હોય.સાર્વજનિક વ્યવસ્થામાં વ્યવધાન અને સુરક્ષાનો ખતરો કે પ્રદર્શન નૈતિકતા અને શાલીનતાની સીમાને ક્રોસ કરે તો પ્રશાસન પ્રદર્શનને પૂર્ણ કરાવી શકે છે.
(Disclaimer: જો તમારી પાસે કોઈ ચોક્કસ કેસ હોય તો કાનૂની નિષ્ણાત (વકીલ) ની સલાહ લેવી સલાહભર્યું છે. અહીં આપેલી માહિતી ફક્ત કોર્ટના નિર્ણયો અને કલમોને આધારે આપવામાં આવી છે. તમારે કોઈ કેસ માટે જાણવું હોય તો યોગ્ય વકીલની સલાહ લઈ શકો છો.)(All Image Credit- Canva /PTI )
