History of city name : ગળતેશ્વર મંદિરના નામ પાછળનો શું છે ઈતિહાસ ? જાણો આખી વાર્તા
ગળતેશ્વર મહાદેવ મંદિર ગુજરાતના પ્રાચીન અને ઐતિહાસિક શિવ મંદિરોમાંનું એક છે. અહીં “કિલ્લો” શબ્દનો ઉપયોગ ક્યારેક મંદિરના મજબૂત, કિલ્લા જેવી રચના અથવા પરિસર માટે થાય છે, પરંતુ આ મૂળ રીતે કિલ્લો નહીં પરંતુ પ્રાચીન શૈવ મંદિર છે. હવે તેના નામકરણ અને ઇતિહાસ વિશે વિગતવાર સમજીએ
ગળતેશ્વર ભગવાન શિવને અર્પિત એક પ્રાચીન મંદિર છે, જે ગુજરાતના ખેડા જિલ્લામાં ડાકોર નજીક સરનાલ ગામમાં આવેલું છે. આ મંદિર 12મી સદીમાં બનાવાયું હતું અને તેની રચના અનોખી છે. તેમાં મધ્ય ભારતની માલવા (ભૂમિજ) શૈલી સાથે ગુજરાતી ચૌલુક્ય શૈલીનો પ્રભાવ જોવા મળે છે. મંદિરનું ગર્ભગૃહ ચોરસ આકારનું છે અને મંડપ અષ્ટકોણીય બનાવવામાં આવ્યો છે.
આ મંદિર સરનાલ ગામ પાસે ગાલતા (ગાલતી) અને મહી નદીઓના સંગમ સ્થાને આવેલું છે. તેનું નામ ગાલતા નદી પરથી પડ્યું છે. મંદિરનો સંબંધ પુરાણોમાં ઉલ્લેખિત ઋષિ ગાલવ અને હિન્દુ કથાઓમાં જાણીતા રાજા ચંદ્રહાસ સાથે જોડાયેલું માનવામાં આવે છે. (Credits: - Wikipedia)
ગળતેશ્વર મંદિર ભૂમિજ શૈલીમાં બનાવાયેલું એક દુર્લભ મંદિર છે, જે ગુજરાતમાં બહુ ઓછું જાણીતું છે. આ શૈલી સામાન્ય રીતે માલવા વિસ્તારમાં વધુ જોવા મળતી હતી. મંદિર અષ્ટભદ્ર (અષ્ટશાળા) પ્રકારનું છે, જે ખૂબ જ ઓછા સ્થળોએ જોવા મળે છે. આ નિરંધાર પ્રકારનું મંદિર છે, જેમાં મુખ્ય ગર્ભગૃહ અને તેના આગળ મંડપ (નૃત્ય ખંડ) સમાવાયેલ છે. (Credits: - Wikipedia)
આ મંદિર મંડપની સપાટી કરતા થોડું નીચે આવેલું છે અને અંદરથી ચોરસ આકારનું છે, જ્યારે બહારથી તે લગભગ 24 ફૂટ વ્યાસનું ગોળ દેખાય છે. બહારની દિવાલોમાં નાના ખાંચાઓ બનાવેલા છે, જેમાં આઠ દિશાના રક્ષક દેવતાઓ (દિગ્પાલ)ની મૂર્તિઓ મૂકવામાં આવી છે. આગળની દિવાલ પર સુંદર કોતરણી છે, જેમાં ભગવાન શિવના વિવિધ સ્વરૂપો દર્શાવવામાં આવ્યા છે, પરંતુ હવે તેમાં થોડું નુકસાન થયું છે. પ્રવેશદ્વાર સુંદર સ્તંભોથી શોભાયમાન છે. મંદિરની કળામાં ગંધર્વો, સાધુઓ, ઘોડા અને હાથી પર સવારી કરતા લોકો, રથ, પાલખી અને માનવ જીવનના વિવિધ પ્રસંગોની ઝાંખી જોવા મળે છે. (Credits: - Wikipedia)
આ અષ્ટકોણીય મંડપમાં ગુજરાતના ચૌલુક્યકાળના મંદિરો જેવી બહાર નીકળતી બાજુઓ જોવા મળે છે, જેમ મોઢેરા, સોમનાથ અને સેજકપુરના મંદિરોમાં છે. મંડપનો આકાર ક્રોસ (ક્રુસિફિક્સ) જેવો છે, અને તેની પાછળની બાજુએ સામાન્ય રીતે બે ભુજાઓ હોવા બદલે ત્રણ ભુજાઓ બનાવવામાં આવી છે. (Credits: - Wikipedia)
મંડપની છતને ટેકો આપવા માટે અંદર 8 મોટા સ્તંભ અને બહાર 16 નાના સ્તંભ બનાવવામાં આવ્યા છે. નાના સ્તંભોમાં સરળ રચના હોય છે, જ્યારે આંતરિક સ્તંભોનો આધાર ચોરસ છે અને તેમાં વિવિધ આકારો જેમ કે ચોરસ, અષ્ટકોણ અને ગોળ ભાગોનું સુંદર સંયોજન જોવા મળે છે. આ સ્તંભો પર પાન જેવા નકશીકામ અને કીર્તિમુખ જેવા શણગાર કરવામાં આવ્યા છે. કૌંસમાં વામન અને અન્ય આકૃતિઓ છે. મંદિરના શિખરમાં ભૂમિજ શૈલી સાથે ગુજરાતી શૈલીના તત્વો પણ જોવા મળે છે, જે તેને ખાસ બનાવે છે. ( આ માહિતી વિવિધ ઐતિહાસિક તથ્યો અને સંશોધનો પર આધારિત છે. વિગતવાર માહિતી માટે, ઇતિહાસના પ્રમાણભૂત ગ્રંથો અને સંશોધનોનો અભ્યાસ કરવો ઉચિત રહેશે.) (Credits: - Wikipedia)
