Breaking News: સોના-ચાંદીની ખરીદી પર 2 મોટા નિયમો બદલાયા, તમારા ખિસ્સા પર આની શું અસર પડશે?
જો તમે લગ્નસરા, તહેવારો કે ભવિષ્યના રોકાણ માટે સોના-ચાંદીના ઘરેણાં ખરીદવાની તૈયારી કરી રહ્યા છો, તો શોપિંગ કરવા નીકળતા પહેલા કેટલાક મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો વિશે જાણી લેવું અત્યંત જરૂરી છે. તાજેતરમાં સોના-ચાંદીની ખરીદી અને તેના પેમેન્ટ સાથે જોડાયેલા બે મોટા નિયમોમાં મહત્વના સુધારા કરવામાં આવ્યા છે. આ ફેરફારોથી તમારા ફાઇનલ જ્વેલરી બિલ પર શું અસર પડશે? શું દુકાનદાર તમારી પાસે પેમેન્ટ વખતે વધારાનો ચાર્જ માગી શકે છે? બીજું કે, ખરીદી કરતી વખતે ગ્રાહક તરીકે તમારે કઈ ખાસ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ?
જો તમે લગ્ન, તહેવાર કે રોકાણ માટે સોના-ચાંદીના ઘરેણાં ખરીદવાની તૈયારી કરી રહ્યા છો, તો બે નવા ફેરફારોને સમજવા જરૂરી છે. પહેલો ફેરફાર સોનાની હોલમાર્કિંગ ફી સાથે જોડાયેલો છે અને બીજો ફેરફાર 2,000 રૂપિયાથી વધુના કેટલાક UPI મર્ચન્ટ પેમેન્ટ પર લાગતા MDR સાથેનો છે. બંનેનો સંબંધ અલગ-અલગ છે પરંતુ જ્વેલરી ખરીદતી વખતે આ બંને એકસાથે તમારી સામે આવી શકે છે.
સૌથી પહેલાં તો, સોનાની હોલમાર્કિંગ ફી વધવાથી ઘરેણાંની પડતર કિંમત થોડી વધી શકે છે. બીજી તરફ, એમડીઆર (MDR) ગ્રાહક પાસેથી વસૂલવામાં આવતો ટેક્સ નથી. તેને પાત્ર UPI પેમેન્ટ પર વેપારીએ (દુકાનદારે) ચૂકવવાનો રહેશે. હવે સવાલ એ છે કે, હોલમાર્કિંગ શું હોય છે અને તેની જરૂર શા માટે પડે છે? હોલમાર્કિંગ એ સોના કે ચાંદીના ઘરેણાંની શુદ્ધતાની સત્તાવાર તપાસ અને રેકોર્ડિંગ છે. હોલમાર્ક તમને એ વિશ્વાસ આપે છે કે, જ્વેલર જે કેરેટ કે પ્યોરિટીનું સોનું બતાવી રહ્યો છે, ઘરેણું તે જ શુદ્ધતાનું છે. ગોલ્ડ જ્વેલરી પર સામાન્ય રીતે ત્રણ નિશાન (બીઆઈએસ-BIS નો લોગો, ઘરેણાંની પ્યોરિટી જેમ કે 22 કેરેટ માટે 22K916 અને 6 અંકનો આલ્ફાન્યૂમેરિક HUID નંબર) જોવા મળે છે. HUID એટલે કે હોલમાર્ક યુનિક આઈડેન્ટિફિકેશન નંબર એ દરેક હોલમાર્ક્ડ આઈટમની અલગ ઓળખ છે. તેને BIS કેર એપમાં "વેરિફાય HUID" ફીચર દ્વારા ચેક કરી શકાય છે.
BIS ના જણાવ્યા અનુસાર, હોલમાર્કિંગનો ઉદ્દેશ્ય ગ્રાહકને ઓછી શુદ્ધતાવાળું સોનું કે ચાંદી વેચવા જેવી ગડબડથી બચાવવાનો છે. આનાથી ગ્રાહકને તેણે આપેલી કિંમત મુજબ યોગ્ય પ્યોરિટી મળવાનો ભરોસો મળે છે. ભારતીય માનક બ્યુરો એટલે કે બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ (BIS) એ ગોલ્ડ જ્વેલરીની હોલમાર્કિંગ ફી 45 રૂપિયાથી વધારીને 75 રૂપિયા પ્રતિ આર્ટિકલ કરી દીધી છે. નવી ફી 14 સપ્ટેમ્બર 2026થી લાગુ થઈ છે. સરળ રીતે સમજી તો, એક સોનાના ઘરેણાંને હોલમાર્ક કરાવવાની બેઝ ફી હવે 30 રૂપિયા વધી ગઈ છે. ટકાવારીમાં જોઈએ તો, આ આશરે 66.7% નો વધારો છે. જો કે, અહીં 66.7% સાંભળીને ગભરાવાની જરૂર નથી. આ વધારો આખા ઘરેણાંની કિંમતમાં નથી થયો, માત્ર હોલમાર્કિંગ ફીમાં થયો છે. ગોલ્ડ જ્વેલરીના એક કન્સાઈનમેન્ટ પર ન્યૂનતમ 200 રૂપિયાની ફીમાં કોઈ ફેરફાર થયો નથી. કન્સાઈનમેન્ટનો અર્થ જ્વેલર દ્વારા તપાસ અને હોલમાર્કિંગ માટે એકસાથે મોકલવામાં આવેલા ઘરેણાંના સમૂહથી છે.
હવે બીજો સવાલ એ છે કે, શું ચાંદીની હોલમાર્કિંગ ફી પણ વધી છે? તો જવાબ 'ના' છે. ચાંદીના આર્ટિકલની હોલમાર્કિંગ ફીમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી. તે હજુ પણ 35 રૂપિયા પ્રતિ આર્ટિકલ જ છે. સિલ્વર જ્વેલરીના એક કન્સાઈનમેન્ટ પર ન્યૂનતમ ફી પણ પહેલાની જેમ 150 રૂપિયા જ રહેલી છે. તેથી, માત્ર હોલમાર્કિંગ ફીના નવા નિર્ણયના કારણે ચાંદીના ઘરેણાં મોંઘા ન થવા જોઈએ. ચાંદીની અંતિમ કિંમત તેના બજાર ભાવ, વજન, પ્યોરિટી, મેકિંગ ચાર્જ, ડિઝાઈન અને ટેક્સના આધારે બદલાઈ શકે છે પરંતુ હોલમાર્કિંગ ફી પહેલા જેટલી જ છે. એ પણ ધ્યાન રાખો કે, ગોલ્ડ અને સિલ્વર માટે માન્ય પ્યોરિટી ગ્રેડ અલગ-અલગ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, 925 માર્ક વાળી ચાંદીનો અર્થ 92.5% શુદ્ધ ચાંદી થાય છે, જેને સામાન્ય બોલચાલમાં સ્ટર્લિંગ સિલ્વર કહેવામાં આવે છે.
ભારે સોનાના ઘરેણાં પર વધુ હોલમાર્કિંગ ફી લાગશે? એ પણ એક સવાલ છે. જણાવી દઈએ કે, હોલમાર્કિંગ ફી ઘરેણાંના વજન કે તેની કિંમત મુજબ નથી લાગતી પરંતુ પ્રતિ આર્ટિકલ લાગે છે. જો 2 ગ્રામની વીંટી હોય કે 30 ગ્રામનો હાર... એક આર્ટિકલની બેઝ હોલમાર્કિંગ ફી 75 રૂપિયા જ રહેશે. આમાં જો તમે ઘણાં ઘરેણાં ખરીદો છો, તો દરેક આર્ટિકલની ફી અલગ હોઈ શકે છે. BIS ના જણાવ્યા મુજબ, જે ઘરેણાં જોડીમાં આવે છે અને જેના ભાગોને અલગ કરી શકાય છે, તેના દરેક આર્ટિકલ કે ડિટેચેબલ પાર્ટ પર અલગ HUID હોવો જોઈએ. અર્થાત્ એક જ ભારે ઘરેણું ખરીદનાર ગ્રાહક પર અસર ખૂબ જ સામાન્ય રહેશે પરંતુ ઘણા નાના-નાના ઘરેણાં ખરીદવા પર કુલ હોલમાર્કિંગ ફી વધી શકે છે.
એક ગોલ્ડ આર્ટિકલ પર બેઝ ફી 45 રૂપિયાથી વધીને 75 રૂપિયા થઈ છે. ટૂંકમાં, દરેક આર્ટિકલ પર 30 રૂપિયાનો વધારાનો બોજ છે. લાગુ GST કે અન્ય લેવી ઉમેર્યા પછી વાસ્તવિક તફાવત આનાથી થોડો વધુ હોઈ શકે છે. માની લો કે, તમે એક વીંટી ખરીદી. બેઝ હોલમાર્કિંગ ફીમાં માત્ર 30 રૂપિયાનો વધારો થશે. જો તમે પાંચ અલગ-અલગ ગોલ્ડ આર્ટિકલ ખરીદ્યા, તો બેઝ ફીના સ્તરે વધારાની પડતર 150 રૂપિયા થઈ શકે છે. આજે સોનાના ઘરેણાંની કિંમતમાં ગોલ્ડ વેલ્યૂ, મેકિંગ ચાર્જ અને ટેક્સનો હિસ્સો ખૂબ મોટો હોય છે. આની સરખામણીમાં 30 રૂપિયા પ્રતિ આર્ટિકલનો વધારો અત્યંત નાનો છે. તેથી, હોલમાર્કિંગ ફી વધવાથી લાખો રૂપિયાની જ્વેલરી અચાનક ખૂબ મોંઘી નહીં થઈ જાય. તેમ છતાંય ગ્રાહકે બિલમાં હોલમાર્કિંગ ફી અલગથી ચોક્કસ જોવી જોઈએ.
MDR નું પૂરું નામ મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ છે. આ ડિજિટલ પેમેન્ટ પ્રોસેસ કરવાના બદલામાં મર્ચન્ટ એટલે કે દુકાનદાર પાસેથી લેવામાં આવતો ચાર્જ છે. 15 ઓક્ટોબર 2026થી પસંદગીના પર્સન-ટૂ-મર્ચન્ટ એટલે કે P2M UPI ટ્રાન્ઝેક્શનમાં 2,000 રૂપિયાથી વધુના પેમેન્ટ પર 0.4% MDR લાગશે. 75,000 રૂપિયા કે તેથી વધુના એક ટ્રાન્ઝેક્શન પર MDR મહત્તમ 300 રૂપિયા રહેશે. સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, આ કોઈ સરકારી ટેક્સ નથી. આ રકમ બેંક, પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઈડર અને UPI એપ પ્રોવાઈડર જેવા પેમેન્ટ ઈકોસિસ્ટમના ભાગીદારો વચ્ચે વહેંચવામાં આવશે. આનાથી ડિજિટલ પેમેન્ટ નેટવર્ક, સાયબર સિક્યોરિટી અને બીજી સુવિધાઓ પર થતો ખર્ચ પૂરો કરવામાં આવશે.
આ બધા વચ્ચે સવાલ એ છે કે, જ્વેલરી ખરીદવા પર UPI થી પેમેન્ટ કર્યું તો કેટલો MDR બનશે? જ્વેલરી સ્ટોર સામાન્ય મર્ચન્ટ કેટેગરીમાં આવે છે. આથી યોગ્ય મર્ચન્ટને કરવામાં આવેલા 2,000 રૂપિયાથી વધુના UPI પેમેન્ટ પર 0.4% MDR બની શકે છે. જો તમે 10,000 રૂપિયાનું પેમેન્ટ કર્યું, તો MDR 40 રૂપિયા બનશે. 50,000 રૂપિયાના પેમેન્ટ પર 200 રૂપિયા અને 75,000 રૂપિયાના પેમેન્ટ પર 300 રૂપિયા બનશે. 1 લાખ રૂપિયા, 2 લાખ રૂપિયા કે તેથી વધુના એક યોગ્ય ટ્રાન્ઝેક્શન પર પણ મહત્તમ MDR 300 રૂપિયા જ રહેશે. આ ગણતરી માત્ર એ જ સ્થિતિમાં લાગુ થશે, જ્યારે જ્વેલર નવી MDR વ્યવસ્થાના દાયરામાં આવતો મર્ચન્ટ હોય. નાના દુકાનદારો, જેમને UPI QR દ્વારા મહિનામાં 1 લાખ રૂપિયા સુધીનું પેમેન્ટ મળે છે અને જેઓ P2PM કેટેગરીમાં આવે છે, તેમના માટે ઝીરો MDR ચાલુ રહેશે.
સત્તાવાર નિયમ મુજબ, 'MDR' ગ્રાહક પર લાદવામાં આવતો ચાર્જ નથી. આ સંબંધિત મર્ચન્ટે જ ભોગવવાનો છે. બેંકોને એ સુનિશ્ચિત કરવાની સલાહ આપવામાં આવી છે કે, દુકાનદારો MDR ગ્રાહક પર ન નાખે. UPI એપ પ્રોવાઈડર પણ ગ્રાહક પાસેથી પ્લેટફોર્મ ફી કે કોઈ છુપાયેલો ચાર્જ લઈ શકતા નથી. જો જ્વેલર કહે કે, "UPI થી પેમેન્ટ કરશો તો 0.4% અલગથી આપવા પડશે", તો ગ્રાહકે સવાલ કરવો જોઈએ અને આઈટમ-વાઈઝ બિલ માંગવું જોઈએ.
જો કે, વેપારની આર્થિક વાસ્તવિકતામાં કેટલાક જ્વેલર્સ પોતાની કુલ પડતરને મેકિંગ ચાર્જ, ઓછા ડિસ્કાઉન્ટ કે બીજા વ્યાપારી ખર્ચાઓમાં એડજસ્ટ કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. આ MDR ની ગ્રાહક પાસેથી સીધી વસૂલાત નહીં કહેવાય પરંતુ કિંમત પર અપ્રત્યક્ષ અસર પડી શકે છે. એટલા માટે જ કેશ, UPI અને કાર્ડના હિસાબે ફાઈનલ બિલ પહેલાં જ પૂછી લેવું સમજદારીભર્યું રહેશે.
શું 2,000 રૂપિયાથી ઓછાના ઘણાં પેમેન્ટ કરીને MDR બચાવી શકાય છે? ગ્રાહક માટે UPI એમ પણ મફત જ છે. તેથી, તેને MDR બચાવવા માટે પેમેન્ટ ટુકડાઓમાં કરવાની જરૂર નથી. 2,000 રૂપિયા સુધીના મર્ચન્ટ પેમેન્ટ પર MDR નહીં લાગે પરંતુ જાણીજોઈને એક જ્વેલરી બિલને ઘણા નાના ટ્રાન્ઝેક્શનમાં વહેંચવું એ નિયમની ભાવના વિરુદ્ધ માની શકાય છે. બેંક કે પેમેન્ટ સિસ્ટમ પેટર્નની મોનિટરિંગ પણ કરી શકે છે. પોતાના પરિવાર કે અન્ય કોઈ વ્યક્તિને UPI થી પૈસા મોકલવા એ પર્સન-ટૂ-પર્સન એટલે કે P2P ટ્રાન્ઝેક્શન છે. આ રકમ ગમે તેટલી હોય, તેના પર નવો MDR નહીં લાગે. સરકારના જણાવ્યા મુજબ, આશરે 96% મર્ચન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન આ ફેરફારથી પ્રભાવિત નહીં થાય, કારણ કે તે કાં તો 2,000 રૂપિયા સુધીના છે અથવા ઝીરો-MDR વ્યવસ્થામાં જોડાયેલ નાના મર્ચન્ટના છે.
એવામાં સોનું-ચાંદી ખરીદતી વખતે ગ્રાહકે આ પાંચ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ. સૌથી પહેલાં ઘરેણાં પર BIS લોગો, પ્યોરિટી અને 6 અંકનો HUID નંબર જુઓ. બીજું, BIS કેર એપમાં HUID વેરિફાય કરો. ત્રીજું, પાકું બિલ લો, જેમાં દરેક ઘરેણાંની વિગત, નેટ વેઈટ, કેરેટ કે ફાઈનનેસ અને હોલમાર્કિંગ ફી લખેલી હોય. ચોથું, ગોલ્ડ રેટ, મેકિંગ ચાર્જ, વેસ્ટેજ, હોલમાર્કિંગ ફી અને ટેક્સનો અલગ-અલગ હિસાબ માગો. હોલમાર્કિંગ ફીમાં મેકિંગ કે વેસ્ટેજ ચાર્જ જોડાયેલ નથી હોતો. પાંચમું, UPI પેમેન્ટ પર અલગથી MDR માંગવામાં આવે તો જ્વેલરને પૂછો કે, આ ગ્રાહક પાસેથી કેમ લેવામાં આવી રહ્યો છે? કારણ કે સરકારી વ્યવસ્થામાં MDR એ મર્ચન્ટનો ખર્ચ છે.
આખા મામલાનો નિષ્કર્ષ એ છે કે, સોના પર હોલમાર્કિંગ ફી વધવાથી એક આર્ટિકલની બેઝ કોસ્ટ 30 રૂપિયા વધી છે, જ્યારે ચાંદીની ફી નથી બદલાઈ. UPI વાળો MDR ગ્રાહક માટે નવો ટેક્સ નથી. તેથી, માત્ર આ બંને ફેરફારોના નામે જ્વેલરી બિલમાં મોટો વધારો બતાવવામાં આવે તો તેનો પૂરો બ્રેકઅપ જરૂર માગો.
