
કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ અને પેન્શનરો માટે મોંઘવારી ભથ્થું (DA) અને મોંઘવારી રાહત (DR) હંમેશાં મહત્વનો વિષય રહ્યો છે. હાલમાં પાંચમા, છઠ્ઠા અને સાતમા પગાર પંચ હેઠળ પેન્શન મેળવતા પેન્શનરો માટે DRના અલગ-અલગ દર લાગુ કરવામાં આવ્યા છે. આ મુજબ પાંચમા પગાર પંચના પેન્શનરોને 497%, છઠ્ઠા પગાર પંચના પેન્શનરોને 269% અને સાતમા પગાર પંચના પેન્શનરોને 63% મોંઘવારી રાહત મળશે. આ આંકડાઓ જોતા સ્વાભાવિક રીતે સવાલ થાય કે એક જ કેન્દ્ર સરકારના પેન્શનરો માટે મોંઘવારી રાહતના દરમાં આટલો મોટો તફાવત શા માટે છે? હકીકતમાં, આ તફાવત પાછળ અલગ-અલગ પગાર પંચના આધારે નક્કી કરવામાં આવેલી ગણતરીની પદ્ધતિ અને ફુગાવાના સૂચકાંકો જવાબદાર છે.

કેન્દ્ર સરકારે પાંચમા પગાર પંચ હેઠળ પેન્શન મેળવતા પેન્શનરો માટે મોંઘવારી રાહતનો દર 483%થી વધારીને 497% કર્યો છે. આ નવો દર 1 જુલાઈ, 2026થી અમલી બન્યો છે. બીજી તરફ, છઠ્ઠા પગાર પંચ હેઠળ આવતા કર્મચારીઓ માટે મોંઘવારી ભથ્થું 262%થી વધારીને 269% કરવામાં આવ્યું છે. જ્યારે સાતમા પગાર પંચ હેઠળના કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ અને પેન્શનરો માટે DA અને DRનો દર 60%થી વધારીને 63% કરવામાં આવ્યો છે. આમ, ત્રણેય પગાર પંચ હેઠળ મોંઘવારી ભથ્થા અને રાહતના દરમાં અલગ-અલગ વધારો જોવા મળી રહ્યો છે.

આ ત્રણેય દર વચ્ચેના મોટા તફાવતનું મુખ્ય કારણ મોંઘવારીની ગણતરી માટે ઉપયોગમાં લેવાતા આધાર વર્ષ અને સંદર્ભ સૂચકાંકો છે. પાંચમા પગાર પંચ હેઠળ મોંઘવારીની ગણતરી માટે ગ્રાહક ભાવ સૂચકાંકનું આધાર વર્ષ 1982 રાખવામાં આવ્યું હતું. જ્યારે છઠ્ઠા અને સાતમા પગાર પંચ હેઠળ ગણતરી માટે 2001ના આધાર વર્ષનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઉપરાંત, સાતમા પગાર પંચની ગણતરીમાં 2016ના આધાર વર્ષના AICPI-IWના આંકડાઓને 2001ના આધાર વર્ષ સાથે જોડવા માટે 2.88ના રૂપાંતરણ પરિબળનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. આ અલગ-અલગ આધાર વર્ષ અને ગણતરીની પદ્ધતિને કારણે દરેક પગાર પંચ હેઠળ DRની ટકાવારી જુદી જોવા મળે છે.

મોંઘવારી રાહતની ગણતરીમાં સંદર્ભ સૂચકાંક એટલે કે રેફરન્સ ઇન્ડેક્સ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. દરેક પગાર પંચ માટે આ સૂચકાંકનું સ્તર અને તેની ગણતરી કરવાની પદ્ધતિ અલગ છે. આ ઉપરાંત, પાંચમા પગાર પંચ હેઠળ એપ્રિલ 2004થી 50% મોંઘવારી રાહતને મોંઘવારી પગારમાં મર્જ કરવામાં આવી હતી. આ ફેરફારને કારણે DRની ગણતરીમાં પણ તેની અસર જોવા મળે છે. તેથી પાંચમા, છઠ્ઠા અને સાતમા પગાર પંચના દરોની સીધી સરખામણી કરવી યોગ્ય નથી.

કેન્દ્ર સરકાર સામાન્ય રીતે ઔદ્યોગિક કામદારો માટેના ઓલ ઇન્ડિયા કન્ઝ્યુમર પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ (AICPI-IW)ના છેલ્લા 12 મહિનાના સરેરાશ આંકડાના આધારે મોંઘવારી ભથ્થા અને રાહતની ગણતરી કરે છે. જુલાઈ 2025થી જૂન 2026 દરમિયાન આ સૂચકાંકનો સરેરાશ 148.65 નોંધાયો હતો. અલગ-અલગ આધાર વર્ષ પ્રમાણે આ આંકડાને રૂપાંતરિત કરવામાં આવે તો 2016ના આધાર વર્ષ મુજબ સરેરાશ 148.65, 2001ના આધાર વર્ષ મુજબ 428.12 અને 1982ના આધાર વર્ષ મુજબ આશરે 1,982.16 થાય છે. ત્યારબાદ સંબંધિત પગાર પંચ માટે નક્કી કરવામાં આવેલા સંદર્ભ સૂચકાંક સાથે તેની સરખામણી કરીને મોંઘવારી રાહતનો દર નક્કી કરવામાં આવે છે.

અહીં સૌથી મહત્વની બાબત એ સમજવાની છે કે 497% DR મેળવનારા પેન્શનરોને 63% DR મેળવનારા પેન્શનરો કરતાં આઠ ગણો વધુ લાભ મળે છે એવું માનવું ખોટું છે. વાસ્તવમાં, દરેક પગાર પંચ હેઠળ મૂળ પેન્શન અને મોંઘવારી રાહતની ગણતરી અલગ-અલગ પદ્ધતિથી કરવામાં આવે છે. તેથી માત્ર DRની ટકાવારી જોઈને કયા પેન્શનરને વધુ આર્થિક લાભ મળી રહ્યો છે તે નક્કી કરી શકાય નહીં. પેન્શનરને મળતી વાસ્તવિક રકમ જાણવા માટે તેમનું મૂળ પેન્શન, લાગુ પડતો પગાર પંચ અને તે મુજબનો DR દર ધ્યાનમાં લેવો જરૂરી છે. આમ, 497%, 269% અને 63%ના આંકડાઓ વચ્ચેનો તફાવત મુખ્યત્વે ગણતરીની પદ્ધતિનો છે, પેન્શનરોને મળતા વાસ્તવિક લાભનો સીધો તફાવત નથી.