Petrol Price Hike: રાત્રે પેટ્રોલ પંપ પર બચેલું ફ્યુઅલ અને સવારે વધી ગયા ભાવ, તો નફો કોને થાય? પંપ માલિક કે કંપની?
પેટ્રોલના ભાવમાં રાત્રોરાત વધારો થાય ત્યારે પંપ પર પહેલેથી રહેલું પેટ્રોલ નવા ભાવે વેચાય છે. આવી સ્થિતિમાં વધારાનો નફો પેટ્રોલ પંપ માલિકને મળે છે કે ઓઈલ કંપનીને? જાણો સમગ્ર પ્રક્રિયા અને તેની પાછળનું અર્થશાસ્ત્ર.
દેશમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના વધતા ભાવોએ ફરી એકવાર સામાન્ય લોકોના ખિસ્સા પર ભાર વધાર્યો છે. પેટ્રોલના દરમાં પ્રતિ લિટર ₹2.61નો વધારો થયો છે, જ્યારે ડીઝલ ₹2.71 મોંઘું બન્યું છે. આવા સમયમાં ઘણા લોકોના મનમાં એક સવાલ ઊભો થાય છે કે જો રાત્રે પેટ્રોલ પંપ પર ઈંધણનો સ્ટોક બચેલો હોય અને બીજા દિવસે સવારે તેના ભાવ વધી જાય, તો આ વધારાની કમાણી આખરે કોને મળે છે?
હકીકતમાં પેટ્રોલ પંપ માલિકો ઇન્ડિયન ઓઈલ, ભારત પેટ્રોલિયમ અને હિંદુસ્તાન પેટ્રોલિયમ જેવી સરકારી ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ પાસેથી પહેલેથી ચૂકવણી કરીને ઈંધણ ખરીદે છે. જ્યારે એક વખત પેટ્રોલ અથવા ડીઝલ પંપના સ્ટોરેજ ટેન્કમાં પહોંચે છે, ત્યારબાદ તે સ્ટોકનો માલિક પંપ ડીલર બની જાય છે. એટલે કે તે ઈંધણ પરનો હક સંપૂર્ણ રીતે પંપ માલિક પાસે રહે છે.
આવી સ્થિતિમાં જો બીજા દિવસે પેટ્રોલ કે ડીઝલના ભાવ વધી જાય, તો પંપ પર પહેલેથી રહેલો જૂનો સ્ટોક પણ નવા વધેલા ભાવે વેચવામાં આવે છે. જૂના ખરીદીના ભાવ અને નવા વેચાણના ભાવ વચ્ચેનો તફાવત પંપ માલિકને વધારાની કમાણી રૂપે મળે છે. આ પ્રકારના લાભને ‘ઇન્વેન્ટરી ગેઇન’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
પરંતુ જ્યારે ઈંધણના ભાવમાં ઘટાડો થાય છે ત્યારે સ્થિતિ સંપૂર્ણ રીતે બદલાઈ જાય છે. જો પંપ માલિકે મોંઘા ભાવે ખરીદેલું ઈંધણ બીજા દિવસે ઓછા ભાવે વેચવું પડે, તો તેને નુકસાન સહન કરવું પડે છે. આ પરિસ્થિતિને ‘ઇન્વેન્ટરી લોસ’ કહેવામાં આવે છે.
એક મહત્વની વાત એ પણ છે કે જ્યારે ઓઈલ કંપની ઈંધણ ડીલરને વેચી દે છે, ત્યારબાદ રિટેલ માર્કેટમાં ભાવ વધે કે ઘટે તેનો સીધો અસર કંપનીની કમાણી પર થતો નથી. ઓઈલ કંપનીઓની આવક મુખ્યત્વે આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ, રિફાઇનિંગ ખર્ચ, ટ્રાન્સપોર્ટેશન અને સરકારની ટેક્સ નીતિઓ પર આધારિત રહે છે.
સામાન્ય દિવસોમાં જ્યારે ઈંધણના ભાવ સ્થિર હોય છે, ત્યારે પેટ્રોલ પંપ માલિકોને બહુ મોટો નફો થતો નથી. તેમની મુખ્ય આવક પ્રતિ લિટર મળતા નક્કી કમિશન પરથી આવે છે. સામાન્ય રીતે પ્રતિ લિટર પેટ્રોલ પર ₹3થી ₹4.50 અને પ્રતિ લિટર ડીઝલ પર ₹2.50થી ₹3.50 સુધી કમિશન આપવામાં આવે છે.
જો કે, આ કમિશન સંપૂર્ણ નફો ગણાતો નથી. પેટ્રોલ પંપ ચલાવવા માટે માલિકોને કર્મચારીઓના પગાર, વીજળીના બિલ, મશીનોના મેન્ટેનન્સ, સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને રોજિંદા ઓપરેશનના ખર્ચ પણ ઉઠાવવા પડે છે. તેથી ભાવવધારા દરમિયાન થતો ઇન્વેન્ટરી ગેઇન તાત્કાલિક લાભ તો આપે છે, પરંતુ પેટ્રોલ પંપનો વ્યવસાય હંમેશા મોટો નફો કરાવતો હોય એવું માનવું યોગ્ય નથી. (All Image Credit Source: Social Media)
