કાનુની સવાલ: પોલીસ વોરંટ વગર સર્ચ કરી શકે? જાણો તમારા અધિકારો અને કાયદાની સાચી જોગવાઈ
ભારતમાં પોલીસની સર્ચ અને જપ્તીની સત્તા મુખ્યત્વે Code of Criminal Procedure (CrPC) હેઠળ નક્કી કરવામાં આવી છે. CrPC ની કલમ 93 મુજબ કોર્ટ સર્ચ વોરંટ જાહેર કરી શકે છે.
ઘણાં લોકોને પ્રશ્ન થાય છે કે શું પોલીસ કોઈના ઘરે અથવા વ્યક્તિની તપાસ વોરંટ વગર કરી શકે? સામાન્ય રીતે કાયદા મુજબ પોલીસને સર્ચ કરવા માટે કોર્ટ દ્વારા જાહેર કરાયેલ વોરંટ જરૂરી હોય છે. પરંતુ કેટલીક ખાસ પરિસ્થિતિઓમાં પોલીસ વોરંટ વગર પણ સર્ચ કરી શકે છે. આ બાબત વિશે જાણવું દરેક નાગરિક માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
ભારતમાં પોલીસની સર્ચ અને જપ્તીની સત્તા મુખ્યત્વે Code of Criminal Procedure (CrPC) હેઠળ નક્કી કરવામાં આવી છે. CrPC ની કલમ 93 મુજબ કોર્ટ સર્ચ વોરંટ જાહેર કરી શકે છે. એટલે કે સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં પોલીસને કોઈ સ્થળ પર તપાસ કરવા માટે ન્યાયાલયની મંજૂરી લેવી જરૂરી છે.
પરંતુ CrPC ની કલમ 165 મુજબ, જો પોલીસ અધિકારીને તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરવાની જરૂર લાગે અને પુરાવા નષ્ટ થવાની શક્યતા હોય, તો તે વોરંટ વગર પણ સર્ચ કરી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો પોલીસને વિશ્વસનીય માહિતી મળે કે કોઈ સ્થળ પર ગેરકાયદેસર હથિયારો અથવા નશીલા પદાર્થો છે અને સમય બગાડવાથી પુરાવા નષ્ટ થઈ શકે, તો તે તરત કાર્યવાહી કરી શકે છે.
તે જ રીતે Narcotic Drugs and Psychotropic Substances Act (NDPS Act) હેઠળ પણ ખાસ પરિસ્થિતિમાં વોરંટ વગર સર્ચ કરવાની જોગવાઈ છે. જોકે, આવા કેસોમાં પોલીસને કડક પ્રક્રિયા અને દસ્તાવેજીકરણનું પાલન કરવું ફરજિયાત છે.
નાગરિકોના અધિકારો પણ એટલા જ મહત્વપૂર્ણ છે. જો પોલીસ તમારા ઘરે સર્ચ કરવા આવે, તો તમે તેમને ઓળખપત્ર બતાવવા કહી શકો છો. મહિલા સંબંધિત કેસોમાં, સર્ચ દરમિયાન મહિલા પોલીસ અધિકારીની હાજરી જરૂરી હોય છે. ઉપરાંત, સર્ચ દરમિયાન બે સ્વતંત્ર સાક્ષીઓની હાજરી હોવી જોઈએ અને સર્ચ પછી પંચનામું (જપ્તી યાદી) તૈયાર કરવામાં આવે છે, જેની નકલ સંબંધિત વ્યક્તિને આપવામાં આવવી જોઈએ.
ભારતીય બંધારણના Constitution of India હેઠળ નાગરિકોને જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે (આર્ટિકલ 21). એટલે કે પોલીસની કાર્યવાહી કાયદેસર અને યોગ્ય પ્રક્રિયા મુજબ હોવી જોઈએ. ગેરકાયદેસર સર્ચ સામે વ્યક્તિ કોર્ટમાં પડકાર આપી શકે છે.
જો કે કાયદો પોલીસને કેટલીક પરિસ્થિતિમાં વિશેષ સત્તા આપે છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે તેઓ મનસ્વી રીતે કોઈપણ સમયે સર્ચ કરી શકે. દરેક કાર્યવાહી માટે યોગ્ય કારણ, નોંધ અને રિપોર્ટિંગ જરૂરી છે.
આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે પોલીસ સામાન્ય રીતે વોરંટ સાથે જ સર્ચ કરે છે, પરંતુ તાત્કાલિક અને ગંભીર પરિસ્થિતિમાં કાયદા મુજબ વોરંટ વગર પણ સર્ચ શક્ય છે. નાગરિક તરીકે પોતાના અધિકારો વિશે જાગૃત રહેવું અને કાયદાની મૂળભૂત સમજ રાખવી જરૂરી છે.
