Breaking: ઇન્ડિયન ઓઇલે બનાવ્યો નવો પ્લાન, હવે પોતાના જહાજો દ્વારા મંગાવશે ક્રૂડ અને LPG
ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન ક્રૂડ ઓઇલ અને LPG વહન કરતા જહાજો ખરીદીને પોતાની એનર્જી સપ્લાય ચેઇન પર નિયંત્રણ વધારવા માંગે છે. કંપની દેશમાં જહાજ નિર્માણ (શિપબિલ્ડિંગ) ની શક્યતાઓ પર પણ વિચાર કરી રહી છે.
સરકારી કંપની ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન (IOC) હવે ક્રૂડ ઓઇલ અને લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG) ના ટ્રાન્સપોર્ટેશન માટે પોતાના જહાજો ખરીદવાની યોજના બનાવી રહી છે. Strait of Hormuz નજીક શિપિંગમાં આવી રહેલી અડચણો અને માલવાહક ભાડાં (ફ્રેટ) ના વધતા ખર્ચને ધ્યાનમાં રાખીને, ભારતની સૌથી મોટી ઓઇલ રિફાઇનરી કંપની પોતાની એનર્જી સપ્લાય ચેઇન પર પકડ મજબૂત કરવા માંગે છે. કંપનીના ફાઇનાન્સ ડિરેક્ટરના બીજા ત્રિમાસિક ગાળાના અર્નિંગ્સ કોલ દરમિયાન જણાવ્યું હતું કે કંપનીના બોર્ડે અગાઉથી જ કેટલાક જહાજો ખરીદવાની મંજૂરી આપી દીધી છે અને આ માટે કેટલાક મહિનાઓ પહેલાં ટેન્ડર પણ બહાર પાડવામાં આવ્યા છે. કંપનીના ફાઇનાન્સ ડિરેક્ટરે જણાવ્યું કે દેશ માટે હવે સમય આવી ગયો છે કે ઓઇલ સેક્ટરની કંપનીઓ શિપિંગ મોરચે વધુ ધ્યાન આપે. તેમણે આગળ જણાવ્યું કે IOC સરકારની ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ પહેલ અંતર્ગત ભારતમાં જ જહાજો બનાવવાની સંભાવનાઓ પર પણ વિચાર કરી રહી છે.
કંપની શા માટે જહાજો ખરીદવા માંગે છે? આ પગલું કંપનીની શિપિંગ વ્યૂહરચનામાં મોટો બદલાવ લાવી શકે છે. અત્યાર સુધી કંપની મુખ્યત્વે ‘ટાઇમ-ચાર્ટર’ (ચોક્કસ સમયગાળા માટે ભાડે લેવા) અને ‘વોયેજ-ચાર્ટર’ (ચોક્કસ મુસાફરી માટે ભાડે લેવા) દ્વારા જહાજોનો ઉપયોગ કરતી રહી છે. હવે IOC ત્રણ વિકલ્પો પર વિચાર કરી રહી છે: વર્તમાન ચાર્ટર વ્યવસ્થાને વધુ બહેતર બનાવવી, પોતાના જહાજો ખરીદવા અને દેશમાં જહાજ નિર્માણ (શિપબિલ્ડિંગ) ને પ્રોત્સાહન આપવું. પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા ભૂ-રાજકીય તણાવને કારણે હોર્મુઝ સામુદ્રધુની નજીક વ્યાપારી અવરજવર પ્રભાવિત થતાં શિપિંગ ક્ષમતા સુરક્ષિત કરવી અનિવાર્ય બની છે. આ તણાવને લીધે માલવાહક ભાડાં (ફ્રેટ રેટ) અને ‘વોર-રિસ્ક ઇન્શ્યોરન્સ’ (યુદ્ધના જોખમ સાથે જોડાયેલો વીમો) નો ખર્ચ ખૂબ વધી ગયો છે.
‘ટાઇમ-ચાર્ટર’ જહાજ પર કેટલો ખર્ચ? કંપનીના ફાઇનાન્સ ડિરેક્ટરે માહિતી આપી હતી કે હાલમાં IOC પાસે ‘ટાઇમ-ચાર્ટર’ પર ક્રૂડ ઓઇલના ત્રણ જહાજો અને 9 LPG જહાજો ઉપલબ્ધ છે. વર્તમાન કટોકટીના સમયમાં આ વ્યવસ્થાને કારણે કંપનીને ખર્ચ બચાવવામાં ઘણી મદદ મળી છે. કંપનીના ‘ટાઇમ-ચાર્ટર’ વાળા ક્રૂડ જહાજોનો ખર્ચ પ્રતિ બેરલ આશરે 2 થી 2.50 યુએસ ડોલર આવે છે, જ્યારે સ્પોટ માર્કેટમાં આ જ દર 8 થી 10 યુએસ ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી જાય છે. તેમણે જણાવ્યું કે LPG ના ફ્રેટ રેટ, જે સામાન્ય રીતે પ્રતિ ટન આશરે 40 યુએસ ડોલર હતા, તે હવે સ્પોટ માર્કેટમાં વધીને 160 થી 180 યુએસ ડોલર પ્રતિ ટન થઈ ગયા છે.
ક્યાંથી કેટલી ઓઇલ સપ્લાય? આ શિપિંગ વ્યૂહરચના ક્રૂડ ઓઇલની ખરીદીના સ્ત્રોતોમાં વિવિધતા લાવવા અને સપ્લાયમાં આવતા અવરોધોનું જોખમ ઘટાડવાના મોટા પ્રયાસનો એક ભાગ છે. કંપનીના ફાઇનાન્સ ડિરેક્ટરે જણાવ્યું કે ચાલુ નાણાકીય વર્ષના પ્રથમ છ મહિનામાં, IOC એ તેની ક્રૂડની કુલ જરૂરિયાતનો 55 ટકા હિસ્સો રશિયા પાસેથી આયાત કર્યો હતો, જ્યારે મિડલ ઇસ્ટમાંથી 24 ટકા સપ્લાય મળી હતી. આ ઉપરાંત આફ્રિકાથી આશરે 10 ટકા, બ્રાઝિલથી 7 ટકા, અમેરિકાથી 2-5 ટકા અને વેનેઝુએલાથી 3-4 ટકા ક્રૂડ સપ્લાય થયું હતું. કંપનીએ ‘સ્પોટ પર્ચેઝ’ (તાત્કાલિક ખરીદી) પર પોતાની નિર્ભરતા નોંધપાત્ર રીતે વધારી છે. નાણાકીય વર્ષ 2027 ના પ્રથમ અર્ધવાર્ષિક ગાળામાં કુલ ક્રૂડ ખરીદીમાં ‘સ્પોટ ઇમ્પોર્ટ’ નો હિસ્સો આશરે 87 ટકા રહ્યો હતો, જે ગત નાણાકીય વર્ષમાં આશરે 50 ટકા હતો.
ડિસ્કાઉન્ટ પર ખરીદ્યું તેલ: કંપનીના ફાઇનાન્સ ડિરેક્ટરે જણાવ્યું કે વૈશ્વિક ક્રૂડ બજારોમાં ભારે અસ્થિરતા હોવા છતાં, કંપની બેન્ચમાર્ક કિંમતો પર ડિસ્કાઉન્ટ મેળવવામાં સફળ રહી છે. સપ્ટેમ્બર ક્વાર્ટર દરમિયાન, બેન્ચમાર્ક ક્રૂડ ઓઇલની કિંમત પર આપવામાં આવેલા પ્રીમિયમ અથવા ડિસ્કાઉન્ટની મર્યાદા પ્રતિ બેરલ 5 ડોલરના ડિસ્કાઉન્ટથી લઈને 12 ડોલરના પ્રીમિયમ સુધીની રહી હતી. તેની સરખામણીએ અગાઉના ક્વાર્ટરમાં આ તફાવત શૂન્યથી 18 ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધીનો હતો. IOC એ રશિયન ક્રૂડની ખરીદી ચાલુ રાખી છે, જેને કંપનીએ 'વાજબી ભાવે' કરાયેલી ખરીદી ગણાવી છે. આ ઉપરાંત કંપની વેનેઝુએલાના ક્રૂડની પણ પ્રોસેસિંગ કરી રહી છે.
ક્રૂડ ઓઇલની વધતી કિંમતો: ફેબ્રુઆરીના અંતમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ વધ્યા બાદ ક્રૂડના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવ્યો હતો, જેના પગલે કંપનીએ ક્રૂડ ખરીદીના સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્યીકરણ (ડાઇવર્સિફિકેશન) લાવવાનું પગલું ભર્યું છે. કંપનીના ફાઇનાન્સ ડિરેક્ટરે સ્પષ્ટ કર્યું કે ફેબ્રુઆરીમાં ‘ઇન્ડિયન બાસ્કેટ’ ક્રૂડની સરેરાશ કિંમત પ્રતિ બેરલ આશરે 65-70 ડોલર હતી, જે પ્રથમ ક્વાર્ટરના મોટાભાગના સમયમાં પ્રતિ બેરલ 100 ડોલરથી ઉપર રહી હતી. ઓક્ટોબરમાં તેની સરેરાશ કિંમત પ્રતિ બેરલ આશરે 120 ડોલર રહી હતી. સપ્લાય ચેઇનમાં અવરોધો હોવા છતાં, IOC એ પોતાની રિફાઇનરી કામગીરીને શ્રેષ્ઠ સ્તરે જાળવી રાખી છે. સાથે જ કંપનીએ ક્રૂડ ઓઇલનો સ્ટોક વધારીને આશરે 39 દિવસની જરૂરિયાત બરાબર કરી લીધો છે, જે સામાન્ય રીતે 33-35 દિવસનો હોય છે. આ ઉપરાંત કંપની પાસે 20 દિવસનો LPG અને 23-25 દિવસનો પેટ્રોલ-ડીઝલનો સ્ટોક પણ ઉપલબ્ધ હતો.
કંપનીને થયો જંગી નફો: સપ્ટેમ્બર ક્વાર્ટરમાં IOC એ ₹21,630 કરોડનો ચોખ્ખો નફો (નેટ પ્રોફિટ) નોંધાવ્યો છે. તેની સરખામણીએ અગાઉના ક્વાર્ટરમાં કંપનીને ₹2,661 કરોડનું નુકસાન થયું હતું, જ્યારે ગયા વર્ષના સમાન સમયગાળામાં ₹7,610 કરોડનો નફો થયો હતો. કંપનીના જણાવ્યા મુજબ, ઇન્વેન્ટરી ગેઇન અને અન્ય બિઝનેસ સેક્ટરમાં ઉત્તમ કામગીરીના કારણે કંપની આટલો મોટો નફો કરી શકી છે. આ ક્વાર્ટર દરમિયાન કંપનીનો ‘ગ્રોસ રિફાઇનિંગ માર્જિન’ પ્રતિ બેરલ 18.52 ડોલર રહ્યો હતો (જેમાં વિશેષ વધારાની એક્સાઇઝ ડ્યુટીની અસર સામેલ નથી).
આ સમયગાળા દરમિયાન કંપનીને ઇન્વેન્ટરીમાંથી ₹6,948 કરોડનો લાભ થયો હતો. કંપનીના ફાઇનાન્સ ડિરેક્ટરે ચેતવણી આપી હતી કે વૈશ્વિક સ્તરે ભૂ-રાજકીય ઘટનાઓ કંપની માટે અનિશ્ચિતતાનું મોટું કારણ બની રહી છે, ખાસ કરીને ક્રૂડની ખરીદી, ભાડું અને માર્કેટિંગ માર્જિન પર તેની અસર પડી શકે છે. જહાજોની સૂચિત ખરીદી અને સ્થાનિક શિપબિલ્ડિંગની પહેલ ભારતીય ઓઇલ કંપનીઓના લોજિસ્ટિક્સને વધુ મજબૂત કરવાના પ્રયાસ દર્શાવે છે, કારણ કે ભારત હજુ પણ મોટા પાયે આયાતી ક્રૂડ અને વિદેશી શિપિંગ રૂટ્સ પર નિર્ભર છે.
