તમારા ઘર સામેના ખાડાની જવાબદારી કોની? રસ્તાના ખાડામાં વાહન પટકાય તો કોને દોષ દેવો !

ભારતના રસ્તાઓ પણ સરકારની જેમ અનેક સ્તરોમાં વહેંચાયેલા છે. નેશનલ હાઇવે એટલે કે રાજ્યો અને શહેરોને જોડતા લાંબા રસ્તાઓનું નિર્માણ અને જાળવણી ભારતીય રાષ્ટ્રીય રાજમાર્ગ પ્રાધિકરણ (NHAI) દ્વારા કરવામાં આવે છે. જે માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રાલય હેઠળ આવે છે. સ્ટેટ હાઇવે એટલે કે રાજ્યની અંદર શહેરોને જોડતા રસ્તાઓની જવાબદારી સામાન્ય રીતે રાજ્યના જાહેર બાંધકામ વિભાગ (PWD)ની હોય છે. જિલ્લા અને ગ્રામ્ય રસ્તાઓની જવાબદારી પણ ઘણીવાર PWD પાસે હોય છે અથવા ગામડાઓમાં પંચાયત પાસે હોય છે. જ્યારે શહેરોમાં મોટાભાગના ઘરોની બહાર આવેલા રસ્તા, જેના પર લોકો દરરોજ ચાલે છે અને વાહન ચલાવે છે, તે સામાન્ય રીતે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની જવાબદારી હોય છે.

રસ્તાના અલગ-અલગ પ્રકાર

રસ્તાના ચાર અલગ પ્રકાર અને ચાર અલગ જવાબદાર સંસ્થાઓ. પરંતુ એક ડ્રાઇવર, જેને ભાગ્યે જ ખબર હોય છે કે કયો રસ્તો કોના હસ્તક છે. આ માત્ર અસુવિધાજનક બાબત નથી. તેની વાસ્તવિક અને માપી શકાય તેવી કિંમત પણ છે. માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રાલયે સંસદમાં રજૂ કરેલા આંકડા અનુસાર, ભારતમાં ખાડાઓને કારણે થતા મૃત્યુ 2020માં 1,555થી વધીને 2024માં 2,385 થયા છે. એટલે કે માત્ર પાંચ વર્ષમાં તેમાં 53 ટકાનો વધારો થયો છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ખાડાઓને લગતા અકસ્માતોમાં 9,400થી વધુ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યો. માત્ર ઉત્તર પ્રદેશમાં જ 5,100થી વધુ લોકોનાં મોત થયાં, જે દેશભરમાં થયેલા આવા મૃત્યુના અડધાથી પણ વધુ છે.

આ અકસ્માતોને એ અર્થમાં અકસ્મિક કહી શકાય નહીં કે કંઈક અચાનક અને કોઈ ચેતવણી વિના બની ગયું. કોઈ ખાડો રાતોરાત બનતો નથી. તે મહિનાઓ દરમિયાન ધીમે-ધીમે મોટો થાય છે, ખાસ કરીને ચોમાસાના વરસાદ બાદ જ્યારે રસ્તાની સપાટી નબળી પડી જાય છે. દરરોજ કોઈ ને કોઈ વ્યક્તિ આ ખાડા પાસેથી પસાર થાય છે અને જાણે છે કે તે વધુ ખરાબ થઈ રહ્યો છે. અહીં સવાલ એ નથી કે કોઈએ ખાડો જોયો કે નહીં. સવાલ એ છે કે જેને તેને ઠીક કરવાની જવાબદારી હતી, તેને એ ખબર પણ હતી કે આ જવાબદારી તેની જ છે કે નહીં?

રસ્તો ઓળખવાની સરળ રીત

સ્ટ્રીટલાઇટથી વિપરીત, જે મોટાભાગે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની જવાબદારી હોય છે, રસ્તાની માલિકી અને જવાબદારી સ્થળ પ્રમાણે બદલાતી રહે છે. કેટલીક વખત તો એક જ મુસાફરી દરમિયાન પણ રસ્તાની જવાબદારી બદલાઈ શકે છે. તે ઓળખવાની એક સરળ રીત છે, બસ એ જાણવું જરૂરી છે કે ક્યાં જોવું. નેશનલ હાઇવેના નંબરની આગળ સામાન્ય રીતે NH લખેલું હોય છે. સ્ટેટ હાઇવે માટે SH લખવામાં આવે છે. આ બંને રસ્તાઓ સામાન્ય રીતે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની રિપેર લિસ્ટમાં આવવા જોઈએ નહીં, ભલે તે શહેરની વચ્ચેથી પસાર થતા હોય.

બીજા સામાન્ય રસ્તાઓ, એટલે કે ઘરો, દુકાનો અને શાળાઓની વચ્ચે આવેલા રસ્તાઓ સામાન્ય રીતે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની જવાબદારી હોય છે. ભારતીય રાષ્ટ્રીય રાજમાર્ગ પ્રાધિકરણ (NHAI) નેશનલ હાઇવે સંબંધિત સમસ્યાઓ માટે 1033 ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઇન પણ ચલાવે છે. તેમાં ખાડા, અકસ્માત અને વાહન ખરાબ થવા જેવી સમસ્યાઓ અંગે ફરિયાદ કરી શકાય છે.

રસ્તની ફરિયાદ કેવી રીતે કરવી

મોટાભાગના રાજ્યોના જાહેર બાંધકામ વિભાગો અને મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનો પણ હવે ફોન લાઇન અથવા મોબાઇલ એપ દ્વારા ફરિયાદો સ્વીકારે છે. જોકે, દરેક શહેરમાં તેની માહિતી અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. આનો અર્થ એ નથી કે ફરિયાદ કર્યા પછી મોડેથી થતી મરામત યોગ્ય છે. અલગ-અલગ સ્તરના અધિકારીઓને અદાલતો દ્વારા ઘણી વખત ફટકારવામાં આવ્યા છે. જ્યારે ખતરનાક રસ્તાઓની સમયસર મરામત કરવામાં આવી ન હોય. પરંતુ ખોટી કચેરીમાં પહોંચેલી ફરિયાદ ભાગ્યે જ યોગ્ય અધિકારી સુધી પહોંચે છે. તે એવી વ્યવસ્થામાં ક્યાંક ખોવાઈ જાય છે, જે અધિકારક્ષેત્રની દૃષ્ટિએ તર્કસંગત રીતે બનાવવામાં આવી છે. પરંતુ સામાન્ય નાગરિકને માત્ર કોઈ જવાબ આપતું નથી એવી લાગણી કરાવે છે.

આગામી વખતે જ્યારે કોઈ બાઇક સવાર માંડ-માંડ બચી જાય, કોઈ કારનું એલાઇનમેન્ટ બગડી જાય અથવા સૌથી ખરાબ સ્થિતિમાં કોઈ વ્યક્તિ ઘરે પરત ન ફરી શકે, ત્યારે આ વાત યાદ રાખવા જેવી છે. ગુસ્સો સંપૂર્ણપણે યોગ્ય છે. પરંતુ તેને યોગ્ય જગ્યાએ પહોંચાડવા માટે પહેલાં એક સવાલ પૂછવો જરૂરી છે: આ ખરેખર કયો રસ્તો છે અને તેને ઠીક કરાવવાની જવાબદારી શરૂઆતથી કોની હતી? ખાડાને તેનાથી કોઈ ફરક પડતો નથી કે તે કયા વિભાગના રસ્તા પર છે. પરંતુ જે વ્યક્તિ તેની સાથે અથડાય છે, તેને ચોક્કસ ફરક પડે છે.

સ્રોત: માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રાલય, સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવેલા ખાડાઓને કારણે થયેલા મૃત્યુના આંકડા (2020–2024); ભારતીય રાષ્ટ્રીય રાજમાર્ગ પ્રાધિકરણ (NHAI), હેલ્પલાઇન અને અધિકારક્ષેત્રની માહિતી; માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રાલયની માર્ગદર્શિકા અનુસાર નેશનલ હાઇવે, સ્ટેટ હાઇવે અને મ્યુનિસિપલ રસ્તાઓનું વર્ગીકરણ.

આ પણ વાંચો, એક ધારાસભ્ય એક જ પદ પર બે સંપૂર્ણપણે અલગ જવાબદારીઓ સંભાળે છે, શું તમે જાણો છો?