
બ્રિટનના પ્રિન્સ વિલિયમ ભારત પહોંચી ગયા છે. તેઓ 17 નવેમ્બરે મુંબઈમાં પ્રથમ વખત આયોજિત અર્થશોટ પ્રાઇઝ વિતરણ સમારોહમાં ભાગ લેશે. આ પુરસ્કાર સમારોહ પહેલીવાર ભારતમાં આયોજિત થઈ રહ્યો છે. આ પુરસ્કાર દુનિયાભરના એવા લોકોને આપવામાં આવે છે, જેઓ કોઈને કોઈ સ્વરૂપે પર્યાવરણની રક્ષા કરી રહ્યા છે, કારણ કે દુનિયા સામેના કેટલાક મોટા પડકારોમાંથી એક પર્યાવરણની રક્ષા છે.
આવો, આ જ બહાને જાણીએ આખરે શું છે ‘પર્યાવરણનો નોબેલ’ કહેવાતો અર્થશોટ પ્રાઇઝ? કેવી રીતે મળે છે આ સન્માન અને કોને? વિજેતાઓને શું-શું આપવામાં આવે છે? તેની શરૂઆત ક્યારે થઈ અને કોણે કરી?
અર્થશોટ પ્રાઇઝ એક આંતરરાષ્ટ્રીય પર્યાવરણ પુરસ્કાર છે. તે એવા વ્યવહારુ ઉકેલોને શોધે છે અને પ્રોત્સાહન આપે છે, જે ધરતીની મોટી પર્યાવરણીય સમસ્યાઓને ઓછી કરી શકે. પુરસ્કારનો લક્ષ્યાંક છે કે આ ઉકેલોને ઓળખ મળે અને તે વધુ લોકો, શહેરો અને દેશો સુધી પહોંચે. તેની પરિકલ્પના વર્ષ 2019 માં કરવામાં આવી હતી. વર્ષ 2020 માં તેને સ્વરૂપ મળ્યું અને વર્ષ 2021 થી આ સન્માન લોકો તથા સંસ્થાઓને આપવામાં આવી રહ્યું છે. અત્યાર સુધીના સંકલ્પ મુજબ તેને વર્ષ 2030 સુધી આપવામાં આવનાર છે. દર વર્ષે પાંચ વિજેતાઓ પસંદ કરવામાં આવે છે. દરેક વિજેતાને એક અલગ શ્રેણીમાં પુરસ્કાર મળે છે.
આ ઉપાધિ તેની વૈશ્વિક ઓળખ અને પર્યાવરણ પર તેના મોટા ફોકસને કારણે ઉપયોગમાં લેવાય છે. પુરસ્કાર દુનિયાભરના લોકો અને સંસ્થાઓના કામને સામે લાવે છે. તેનો ભાર એવા ઉકેલો પર છે જેની અસર વધારી શકાય. પરંતુ અર્થશોટ પ્રાઇઝ, નોબેલ પુરસ્કારનો હિસ્સો નથી. બંને અલગ-અલગ પુરસ્કારો છે. તેથી તેને પર્યાવરણનો નોબેલ કહેવો એક લોકપ્રિય તુલના છે, સત્તાવાર નામ નહીં.
પ્રિન્સ વિલિયમે ‘ધ રોયલ ફાઉન્ડેશન’ સાથે મળીને અર્થશોટ પ્રાઇઝની શરૂઆત કરી. તેની યોજના પહેલીવાર 2019 ના અંતમાં રજૂ કરવામાં આવી હતી. તેનો ઔપચારિક શુભારંભ ઓક્ટોબર 2020 માં થયો. પ્રથમ પુરસ્કાર સમારોહ 2021 માં લંડનમાં આયોજિત કરવામાં આવ્યો હતો. આ વિચારને અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ જોન એફ. કેનેડીના ‘મૂનશોટ’ (Moonshot) થી પ્રેરણા મળી. મૂનશોટનો લક્ષ્યાંક એક દાયકાની અંદર માનવીને ચંદ્ર પર પહોંચાડવાનો હતો. તે જ રીતે અર્થશોટનો વિચાર છે કે 2030 સુધી ધરતી માટે જરૂરી પર્યાવરણીય લક્ષ્યોની દિશામાં ઝડપી અને નક્કર કામ થાય.
અર્થશોટ પ્રાઇઝ પાંચ મોટા લક્ષ્યો પર કામ કરે છે. તેને ‘અર્થશોટ્સ’ કહેવામાં આવે છે:
આ લક્ષ્યો માત્ર નવી ટેકનોલોજી સુધી સીમિત નથી. સમુદાય, શહેર, સરકારો, વ્યવસાયો અને સામાજિક સંસ્થાઓ પણ આના માટે કામ કરી શકે છે.
પુરસ્કાર માટે કોઈ એક પ્રકારના અરજદારની મર્યાદા નથી. વ્યક્તિ, ટીમ, સામાજિક સંસ્થા, વ્યવસાય, શહેર, સરકાર અથવા ઘણા સંગઠનોની ભાગીદારીનો ઉકેલ વિચારણા માટે યોગ્ય હોઈ શકે છે. મહત્વની વાત એ છે કે ઉકેલ કોઈ એક અર્થશોટ લક્ષ્ય સાથે જોડાયેલો હોય અને તેના કામ કરવાના પુરાવા હોય. આ પુરસ્કાર માત્ર વિચાર કે યોજનાને નહીં, પરંતુ એવા ઉકેલને ઓળખ આપવા પર ભાર મૂકે છે જે વાસ્તવિક દુનિયામાં લાગુ થઈ રહ્યો હોય અથવા જેની અસર વધારવાની નક્કર સંભાવના હોય. સત્તાવાર પ્રક્રિયામાં નામાંકન દુનિયાભરના પસંદ કરાયેલા નોમિનેશન પાર્ટનર્સ દ્વારા આવે છે.
વિજેતાઓની પસંદગી ઘણા તબક્કામાં થાય છે. નામાંકનની તપાસ કરવામાં આવે છે. નિષ્ણાતો ઉકેલની અસર, પુરાવા અને આગળ વધવાની ક્ષમતાનું મૂલ્યાંકન કરે છે. ત્યારબાદ 15 ફાઇનલિસ્ટ પસંદ કરવામાં આવે છે. પાંચેય શ્રેણીઓમાંથી દરેકમાં એક વિજેતા જાહેર કરવામાં આવે છે. અંતિમ વિજેતાઓનો નિર્ણય ‘અર્થશોટ પ્રાઇઝ કાઉન્સિલ’ કરે છે. આ પ્રક્રિયાનો હેતુ એવા કાર્યોને ઓળખવાનો છે જે પર્યાવરણ પર અસર પાડી શકે છે અને મોટા પાયે અપનાવી શકાય છે. દર વર્ષના ફાઇનલિસ્ટ અને વિજેતાઓની યાદી અલગ હોય છે.
દર વર્ષે પાંચ વિજેતાઓ પસંદ કરવામાં આવે છે. દરેક વિજેતાને 10 લાખ પાઉન્ડ (12.45 કરોડ રૂપિયા) ની પુરસ્કાર રાશિ મળે છે. આ રકમ તેમના પર્યાવરણીય કાર્યને આગળ વધારવા અને તેની અસરને મોટા સ્તરે પહોંચાડવામાં મદદ કરવા માટે હોય છે. આ ઉપરાંત વિજેતાઓને વૈશ્વિક ઓળખ, સંપર્કો અને નિષ્ણાત સહયોગની તક મળે છે. ફાઇનલિસ્ટોને પણ પોતાના કામને આગળ વધારવા માટે તેમની જરૂરિયાત મુજબ સહાય અને ભાગીદારી સાથે જોડાવાનો મોકો મળી શકે છે. એટલે કે પુરસ્કારનો હેતુ માત્ર રોકડ રકમ આપવાનો નહીં, પરંતુ ઉકેલને આગળ વધારવામાં મદદ કરવાનો પણ છે.
વર્ષ 2026 ના અર્થશોટ પ્રાઇઝ સમારોહની યજમાની મુંબઈ કરી રહ્યું છે. આ પહેલીવાર છે જ્યારે આ વૈશ્વિક પુરસ્કાર સમારોહ ભારતમાં આયોજિત થઈ રહ્યો છે. પ્રિન્સ વિલિયમે જ આ પુરસ્કારની શરૂઆત કરી હતી, તેથી તેઓ મુંબઈમાં યોજાનાર કાર્યક્રમમાં સામેલ થશે. મુખ્ય સમારોહ 17 નવેમ્બરે થશે અને તેની સાથે જોડાયેલા કાર્યક્રમો મુંબઈમાં ઘણા દિવસો સુધી ચાલશે. ભારતને આ આયોજન માટે એટલા માટે પણ મહત્વનું માનવામાં આવી રહ્યું છે કારણ કે અહીં પર્યાવરણના ક્ષેત્રમાં કામ કરનારા ઘણા ફાઇનલિસ્ટ અને વિજેતા રહ્યા છે. આયોજકોના જણાવ્યા અનુસાર, ભારત અન્ય કોઈપણ દેશની તુલનામાં સૌથી વધુ અર્થશોટ ફાઇનલિસ્ટ અને વિજેતાઓનું ઘર છે.
ભારતના કેટલાક ઉકેલો અગાઉથી જ અર્થશોટ પ્રાઇઝથી ઓળખ મેળવી ચૂક્યા છે. તેમાં ‘તાકાચાર’ (Takachar) ની ટેકનોલોજી સામેલ છે, જે કૃષિ અવશેષો (પરાળી) બાળવાથી થતા પ્રદૂષણને ઘટાડવા માટે કામ કરે છે. આ સંસ્થા વર્ષ 2021 માં સન્માનિત થઈ ચૂકી છે. ‘ખેયતી’ (Kheyti) નું ગ્રીનહાઉસ-ઇન-અ-બોક્સ નાના ખેડૂતોને હવામાનના જોખમનો સામનો કરવામાં મદદ કરે છે. આ સંસ્થાને વર્ષ 2022 માં સન્માનિત કરવામાં આવી હતી તથા ‘એસ4એસ ટેકનોલોજીઝ’ (S4S Technologies) ને આ જ સન્માન વર્ષ 2023 માં મળ્યું હતું. આ સંસ્થા સૌર ઊર્જાથી ચાલતા ડ્રાયર દ્વારા પાક અને ખાદ્ય સામગ્રીનો બગાડ ઘટાડવા પર કામ કરે છે.
અર્થશોટ પ્રાઇઝની વિચારસરણી એ છે કે પર્યાવરણની સમસ્યાઓ ખૂબ મોટી છે, પરંતુ તેના ઉકેલો પણ મોજૂદ છે. જરૂર એ વાતની છે કે તે ઉકેલોને ઓળખવામાં આવે, તેમને સહયોગ મળે અને સફળ કાર્યને અન્ય સ્થળોએ પણ અપનાવવામાં આવે. એટલા માટે જ અર્થશોટ પ્રાઇઝને માત્ર પુરસ્કાર સમારોહ નહીં, પરંતુ પર્યાવરણીય કાર્યને આગળ વધારવાની એક દાયકા લાંબી પહેલ તરીકે જોવામાં આવે છે. આ પ્રાઇઝ એવા લોકો અને સંસ્થાઓને સન્માન અને સહાય આપે છે જેઓ પ્રકૃતિ, હવા, સમુદ્ર, કચરો અને આબોહવા સાથે જોડાયેલી સમસ્યાઓના નક્કર ઉકેલ પર કામ કરી રહ્યા છે.