‘તો તેં દેશસેવાની શરૂઆત કરી દીધી !’ દેશભક્તિનો સાચો અર્થ સમજાવતી દાદા-પૌત્રની વાત

એક નાના બાળકે પોતાના દાદાને પૂછ્યું, ‘દાદાજી, દેશની સેવા કરવા માટે મારે શું કરવું જોઈએ?’ દાદાજી હસ્યા અને બોલ્યા, ‘સૌથી પહેલાં મારા માટે એક ગ્લાસ પાણી લઈ આવ.’ બાળક દોડીને રસોડામાં ગયો અને પાણી લઈ આવ્યો. દાદાએ પૂછ્યું, ‘તેં હમણાં શું કર્યું?’

બાળક: બાળકે કહ્યું, ‘તમને પાણી આપ્યું.’
દાદા: શા માટે?
બાળક: કારણ કે તમને તરસ લાગી હતી.
દાદા: દાદાજીએ ફરી પૂછ્યું, ‘શું તેં સારું કામ કર્યું?’
બાળક: બાળકે હકારમાં માથું હલાવ્યું.
દાદા: દાદાજી બોલ્યા, ‘તો તેં દેશસેવાની શરૂઆત કરી દીધી.’

બાળક આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયું. તેણે કહ્યું, ‘પણ દાદાજી, મેં તો દેશની સેવા વિશે પૂછ્યું હતું, તમારી સેવા વિશે નહીં.’ દાદાજી હસ્યા અને બોલ્યા, ‘સારું, તો મને કહે કે દેશમાં કોણ રહે છે?’ કદાચ દેશભક્તિને સમજવાની શરૂઆત અહીંથી જ થાય છે. કોઈ મોટાં ભાષણ, સમારંભ કે અઘરી વ્યાખ્યાથી નહીં, પરંતુ તરસ્યા માણસને એક ગ્લાસ પાણી આપવાથી. કારણ કે નકશામાં દેખાતો દેશ સૌથી પહેલાં કરોડો લોકોનું ઘર છે. અને કદાચ દેશને પ્રેમ કરતાં પહેલાં આપણે તેમાં રહેતા લોકોને ઓળખવાનું શીખવું જોઈએ.

આઝાદી માટે જીવ આપી દેનારા લોકો

આપણે દેશભક્તિને એટલો મોટો શબ્દ બનાવી દીધો છે કે એક સામાન્ય માણસને લાગે છે કે આની સાથે મારે શું સંબંધ? આપણા મનમાં દેશની સરહદ પર ઊભેલા સૈનિકો, આઝાદી માટે જીવ આપી દેનારા ક્રાંતિકારીઓ, મોટા અધિકારીઓ અને દેશ માટે નિર્ણયો લેતા નેતાઓની તસવીરો સામે આવે છે. આ તમામનું યોગદાન સન્માનને પાત્ર છે. પરંતુ આ ચિત્રમાં આપણે એવા સામાન્ય સ્ત્રી-પુરુષોને ભૂલી જઈએ છે, જેઓ દરરોજ સવારે ઊઠે છે, કામ પર જાય છે, થાકીને ઘરે પાછા ફરે છે અને બીજા દિવસે ફરી એ જ જીવનચક્રમાં જોડાઈ જાય છે.

શું તેઓ અજાણતાં દેશની સેવા કરી રહ્યા છે?

જરા વિચારો, શું તેઓ પણ અજાણતાં દેશની સેવા કરી રહ્યા હોઈ શકે? સાંજે આપણે બજારમાંથી શાકભાજી ખરીદે છે. પૈસા ચૂકવીએ છે અને ઘરે પાછા આવે છે. પરંતુ શું ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આ શાકભાજી આપણા ઘર સુધી કેવી રીતે પહોંચે છે? કોઈ ખેડૂત વહેલી સવારે ચાર વાગ્યે ઊઠ્યો હશે. કોઈએ તેના માટે ભોજન બનાવ્યું હશે. કોઈએ ખેતરમાં પાણી આપ્યું હશે, છોડની સંભાળ રાખી હશે અને હવામાનની ચિંતા કરી હશે. ત્યાર પછી કોઈએ પાક લણ્યો હશે, કોઈએ તેને ગાડીમાં ભર્યો હશે, કોઈએ આખી રાત ગાડી ચલાવીને તેને બજાર સુધી પહોંચાડ્યો હશે અને કોઈએ તેને દુકાનમાં ગોઠવ્યો હશે.

શું આ દેશસેવા નથી?

આપણા ઘર સુધી પહોંચતાં પહેલાં એ શાકભાજીને કેટલાંય હાથોએ સ્પર્શ કર્યો હશે. ખેડૂત આપણને ઓળખતો નથી. ગાડી ચલાવનાર કદાચ ક્યારેય આપણા શહેરમાં આવ્યો પણ નહીં હોય. દુકાનદાર ક્યારેય આપણા ઘરે આવ્યો નહીં હોય. છતાં પણ આ બધાએ આપણા પરિવારના ભોજનમાં પોતાનું યોગદાન આપ્યું છે. તેઓ દેશસેવાની જાહેરાત કરીને કામ પર નીકળ્યા નહોતા. તેઓ તો પોતાના પરિવારનું ગુજરાન ચલાવી રહ્યા હતા. પરંતુ આ જ કામ કરતાં-કરતાં તેઓ આપણા પરિવારનું પેટ ભરવામાં પણ મદદ કરી રહ્યા હતા.

આ લોકોનો પણ દેશસેવામાં છે મોટો ભાગ

હવે એવા સફાઈ કર્મચારી વિશે વિચારો, જે આપણે જાગીએ એ પહેલાં રસ્તા સાફ કરે છે. આપણને સ્વચ્છ રસ્તો દેખાય છે, પરંતુ તેને સાફ કરનાર વ્યક્તિ ઘણી વાર નજરે પડતી નથી. કચરો ન ઊપડે તો આપણે ફરિયાદ કરે છે. પરંતુ સફાઈ થઈ જાય ત્યારે કદાચ આપણું ધ્યાન પણ જતું નથી. હોસ્પિટલમાં કોઈ કર્મચારી દર્દીની ચાદર બદલે છે. બસચાલક બાળકોને સુરક્ષિત રીતે શાળાએ પહોંચાડે છે. મિકેનિક એમ્બ્યુલન્સને ફરી કાર્યરત બનાવે છે.

એક માતા બાળકને સાચું બોલવાનું શીખવે છે. શિક્ષક નબળા વિદ્યાર્થીને થોડો વધારે સમય આપે છે. કોઈ અજાણી વ્યક્તિ રસ્તો ઓળંગવામાં વૃદ્ધ મહિલાની મદદ કરે છે. આ કામો માટે કદાચ ક્યારેય કોઈ ચંદ્રક નહીં મળે. કોઈ પુસ્તકમાં તેમનાં નામ નહીં લખાય. પરંતુ વિચારો, જો આ બધા લોકો એક દિવસ પોતાનું કામ બંધ કરી દે તો શું થશે? ત્યારે સમજાશે કે આપણું જીવન કેટલાય અજાણ્યા લોકોની મહેનત પર ચાલે છે.

આખરે દેશ એટલે શું?

અહીં એક મોટો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. આખરે દેશ એટલે શું? પહાડો, નદીઓ, શહેરો, ગામડાં અને સરહદો નિઃશંકપણે દેશનો ભાગ છે. પરંતુ દેશ એ સરહદોની અંદર રહેતા લોકો વચ્ચેના પરસ્પર સંબંધોથી પણ બને છે. એ વિશ્વાસ, જેના આધારે આપણે અજાણ્યા દુકાનદાર પાસેથી સામાન ખરેદી કરે છે. એ સંવેદના, જેના કારણે કોઈ પડી ગયેલી વ્યક્તિને ઊભી કરે છે. એ પ્રામાણિકતા, જેના કારણે ગ્રાહક દુકાનદારના ત્રાજવા પર વિશ્વાસ રાખે છે. દેશ માત્ર આપણા પગ નીચેની જમીન નથી. દેશ એ જીવન પણ છે, જેને આપણે એકબીજા માટે શક્ય બનાવીએ છીએ.

પત્રકારત્વની મારી (સંતોષ નાયર) લાંબી સફર દરમિયાન મેં દેશને અનેક સ્વરૂપોમાં જોયો છે. ક્યારેક મોટી સિદ્ધિઓ સમાચાર બને છે, તો ક્યારેક સંઘર્ષ, દુઃખ, નિષ્ફળતા કે અનિશ્ચિતતા. મહત્ત્વના લોકો બોલે છે. નિર્ણયો લેવાય છે. ચર્ચાઓ શરૂ થાય છે અને પૂરી પણ થઈ જાય છે. પરંતુ આ બધાની બહાર એક બીજો દેશ શાંતિથી પોતાનું જીવન જીવતો રહે છે. લોકો સવારે ઊઠે છે, બાળકોને શાળાએ મોકલે છે, દુકાનો ખોલે છે, કામ પર જાય છે અને પરિવારની સંભાળ રાખે છે.

કેમેરા બંધ થઈ જાય છે, પરંતુ દેશનું જીવન અટકતું નથી.

ઘરમાં શીખેલી પ્રામાણિકતા સેંકડો લોકો સુધી પહોંચે છે. સૌથી સુંદર વાત એ છે કે આમાંથી ઘણા લોકોને ખબર પણ નથી હોતી કે તેઓ કેટલું મોટું યોગદાન આપી રહ્યા છે. માતા જ્યારે બાળકને પ્રામાણિકતા શીખવે છે, ત્યારે તે એવું નથી વિચારતી કે તે દેશનું નિર્માણ કરી રહી છે. તે તો માત્ર એક સારો માણસ તૈયાર કરી રહી હોય છે. પરંતુ એ જ બાળક મોટું થઈને કોઈનો પાડોશી, સહકર્મી, કર્મચારી કે અધિકારી બનશે. ઘરમાં શીખેલી પ્રામાણિકતા સેંકડો લોકો સુધી પહોંચી શકે છે.

ભોજનના ટેબલ પર આપવામાં આવેલી નાનકડી શીખ પણ બહુ દૂર સુધી અસર કરી શકે છે. પરંતુ અહીં એક વાત સમજવી જરૂરી છે. દરેક કામ આપમેળે દેશસેવા બની જતું નથી. ગ્રાહક સાથે છેતરપિંડી કરતો દુકાનદાર માત્ર દુકાન ચલાવે છે એટલા માટે દેશસેવક બની જતો નથી. સરકારી નાણાંનો દુરુપયોગ કરનાર વ્યક્તિ મોટા હોદ્દા પર બેસીને દેશભક્તિનો દાવો કરી શકે નહીં. બીજાને નુકસાન પહોંચાડનાર માણસ દેશપ્રેમની મોટી-મોટી વાતો કરીને મહાન બની જતો નથી. મહત્ત્વની વાત એ છે કે આપણે આપણું કામ કેવી રીતે કરીએ છીએ અને તેનાથી બીજાના જીવન પર કેવી અસર પડે છે.

પોતાનું આચરણ મહત્વનું

ગ્રાહકને સાચા પૈસા પાછા આપતો દુકાનદાર, શાળા બનાવતી વખતે હલકી ગુણવત્તાની સામગ્રી વાપરવાનો ઇનકાર કરતો મજૂર, ગરીબ અને અમીર સાથે સમાન વ્યવહાર કરતો અધિકારી અને પ્રામાણિકતાથી કર ચૂકવતો નાગરિક આ બધા પોતાના આચરણથી સમાજને મજબૂત બનાવે છે. દેશભક્તિની ઓળખ માત્ર આપણા હોદ્દાથી નહીં, પરંતુ આપણા વર્તનથી પણ થાય છે.

શું આપણે આપણા દેશને પ્રેમ કરીએ છીએ?

હવે આ પ્રશ્ન થોડો વધુ ઊંડો બને છે. આપણે વારંવાર એ સાબિત કરવાની જરૂર શા માટે અનુભવીએ છીએ કે આપણે આપણા દેશને પ્રેમ કરીએ છીએ. આપણે ઇચ્છીએ છીએ કે લોકો આપણી લાગણીઓ જુએ અને આપણને સારા નાગરિક માને. કોઈ આપણી વિચારસરણી સાથે અસહમત હોય તો આપણને ખરાબ લાગી શકે છે. પરંતુ એક જ દેશને પ્રેમ કરતી બે વ્યક્તિઓ તેના ભવિષ્ય વિશે અલગ-અલગ અભિપ્રાય ધરાવી શકે છે.

માતા-પિતા પણ પોતાના બાળકના ભવિષ્ય વિશે એકબીજા સાથે અસહમત હોઈ શકે છે. એનો અર્થ એ નથી કે તેમાંથી કોઈ એક બાળકને ઓછો પ્રેમ કરે છે. પ્રેમનો અર્થ હંમેશાં સહમત થવું એવો નથી. ક્યારેક પ્રેમનો અર્થ મુશ્કેલ પ્રશ્નો પૂછવો પણ હોય છે. શું હું એવા નાગરિકનું સન્માન કરી શકું છું, જેનો અભિપ્રાય મારા કરતાં અલગ છે? શું તેના અધિકારો મારા અધિકારો જેટલા જ મહત્ત્વના છે? શું હું એવી વ્યક્તિ સાથે પણ ન્યાય કરી શકું છું, જે મને પસંદ નથી?

આપણા બંધારણની શરૂઆત ‘અમે, ભારતના લોકો’ શબ્દોથી થાય છે. કેટલા સરળ અને ગહન શબ્દો છે! શરૂઆત કોઈ શક્તિશાળી વ્યક્તિ, ધનવાન પરિવાર કે મોટા હોદ્દાથી થતી નથી. શરૂઆત આપણા સૌથી થાય છે. આ દેશમાં રહેતા નાગરિકો પોતાના જ દેશમાં મહેમાન નથી. ભાષા, ધર્મ, વિચારસરણી, સંપત્તિ કે રહેણીકરણી અલગ હોવાને કારણે કોઈ નાગરિકનું સન્માન ઓછું થઈ જતું નથી.

દેશભક્તિનું પ્રદર્શન જ બધું નથી

કલ્પના કરો કે બે પાડોશીઓ છે. પહેલો પાડોશી દરરોજ દેશપ્રેમની મોટી-મોટી વાતો કરે છે. દરેક સમારંભમાં જાય છે અને પોતાની દેશભક્તિ દર્શાવે છે. પરંતુ પોતાના કર્મચારીઓ સાથે ખરાબ વર્તન કરે છે, તક મળે ત્યારે છેતરપિંડી કરે છે અને કોઈ સ્વાર્થ વિના બીજાની મદદ કરતો નથી. બીજો પાડોશી દેશભક્તિ વિશે બહુ ઓછું બોલે છે. તે પોતાના કર્મચારીઓને યોગ્ય મહેનતાણું આપે છે, આસપાસ સ્વચ્છતા જાળવે છે, જરૂરિયાતમંદોની મદદ કરે છે અને બાળકોને બીજાનું સન્માન કરવાનું શીખવે છે.

આ બંનેમાંથી દેશની વધુ સેવા કોણ કરે છે? આનો અર્થ એવો નથી કે જાહેરમાં દેશભક્તિ વ્યક્ત કરવી ખોટી છે. તેનાથી લોકોને પ્રેરણા મળી શકે છે. પરંતુ દેશભક્તિનો સાચો અર્થ ત્યારે વધુ મજબૂત બને છે, જ્યારે આપણું રોજિંદું વર્તન પણ એ જ વાતની સાબિતી આપે છે. કદાચ આપણે લોકોને એ પૂછવામાં ઘણો સમય વિતાવ્યો છે કે તેઓ દેશને કેટલો પ્રેમ કરે છે. પરંતુ એ પૂછવાનું ભૂલી ગયા છીએ કે તેમનો એ પ્રેમ તેમના જીવનમાં ક્યાં અને કેવી રીતે દેખાય છે.

આ વાતને તમારા જીવન સાથે જોડીને જુઓ

તમારું ભોજન કોણે ઉગાડ્યું? તમારા ઘર સુધી વીજળી કોણે પહોંચાડી? તમને સુરક્ષિત રીતે તમારા મુકામ સુધી કોણ લઈ ગયું? હૉસ્પિટલમાં તમારા કોઈ સ્વજનની સંભાળ રાખવામાં કેટલા લોકોનો ફાળો હતો? મુશ્કેલ સમયમાં કયા અજાણ્યા વ્યક્તિએ તમારી મદદ કરી? કદાચ તમે તેમનાં નામ જાણતા નથી અને તેઓ તમારું નામ જાણતા નથી. છતાં પણ તેમના જીવનનો એક ભાગ તમારા જીવન સાથે જોડાયેલો છે. આપણે અલગ-અલગ હોવા છતાં સંપૂર્ણપણે અલગ નથી. જાણતાં-અજાણતાં એકબીજાનો સહારો બનીને જીવીએ છીએ.

વિચાર સફળતાનો અર્થ પણ બદલી નાખે છે

મારા હોવાને કારણે કોનું જીવન થોડું સારું બન્યું? આપણે વર્ષો સુધી પૈસા કમાવા, મોટો હોદ્દો મેળવવા અને ઓળખ બનાવવામાં વ્યસ્ત રહીએ છીએ. એમાં કંઈ ખોટું નથી. પરંતુ જીવનના કોઈ તબક્કે એક બીજો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે, મેં જે કંઈ મેળવ્યું છે એ સિવાય, મારા હોવાને કારણે કોનું જીવન થોડું સારું બન્યું? આ પ્રશ્ન પાંચ વર્ષના બાળક માટે પણ એટલો જ મહત્ત્વનો છે, જેટલો 95 વર્ષના વૃદ્ધ માટે.

બાળક વિચારી શકે છે કે તેણે પોતાનું ભોજન કોઈની સાથે વહેંચ્યું કે મિત્રની મદદ કરી. પુખ્ત વ્યક્તિ વિચારી શકે છે કે તેણે પોતાની જવાબદારી પ્રામાણિકતાથી નિભાવી કે નહીં. વૃદ્ધ વ્યક્તિ પાછળ ફરીને એવા લોકોને યાદ કરી શકે છે, જેમનું જીવન તેણે થોડું સરળ બનાવ્યું હતું.

આજે રાત્રે સૂતાં પહેલાં તમારા દિવસને થોડી અલગ રીતે યાદ કરો. માત્ર એટલું જ ન ગણો કે કેટલા પૈસા કમાયા, કેટલું કામ કર્યું કે કેટલી પ્રશંસા મળી. એ એક ક્ષણ યાદ કરો, જ્યારે તમારા કારણે કોઈને થોડો સહારો મળ્યો હોય. કદાચ તમે ધીરજથી કોઈની વાત સાંભળી હશે. પોતાનું કામ સારી રીતે કર્યું હશે. કોઈનો ગેરલાભ ઉઠાવવાનો ઇનકાર કર્યો હશે. અથવા એવી વ્યક્તિની મદદ કરી હશે, જે બદલામાં તમને કંઈ આપી શકે તેમ નહોતી. કરોડો લોકોના દેશમાં આ બહુ નાની વાત લાગે. પરંતુ કરોડો લોકોનો દેશ આવી જ કરોડો નાની-નાની સારી બાબતોથી બને છે.

એક બાળકની પ્રામાણિકતા કેટલા લોકોને કામ આવી?

ખેડૂત કદાચ ક્યારેય જાણી નહીં શકે કે તેણે ઉગાડેલા અનાજથી કેટલાં બાળકોનું પેટ ભરાયું. સફાઈ કર્મચારી એ બધા લોકોને ક્યારેય મળી નહીં શકે, જેઓ તેના દ્વારા સાફ કરાયેલા રસ્તા પર ચાલે છે. માતા કદાચ ક્યારેય જોઈ નહીં શકે કે તેના બાળકની પ્રામાણિકતા કેટલા લોકોને કામ આવી અને રસ્તો ઓળંગવામાં મદદ કરનાર વ્યક્તિ કદાચ એ વૃદ્ધ મહિલાને ફરી ક્યારેય મળી નહીં શકે. પરંતુ આના કારણે તેમનાં સારાં કામોનું મહત્ત્વ ઓછું થતું નથી.

શું તમને પણ અજાણતાં દેશભક્ત બનવાની તક મળે છે?

કદાચ દેશભક્તિની સૌથી સુંદર વાત જ આ છે. તેને હંમેશાં દેખાડવાની, ઊંચા અવાજે કહેવાની કે દુનિયા સામે સાબિત કરવાની જરૂર નથી. ઘણી વાર દેશભક્તિ આપણા જીવન જીવવાની રીતમાં જ છુપાયેલી હોય છે. આપણા કામમાં, આપણી પ્રામાણિકતામાં, બીજા લોકો પ્રત્યેના આપણા વર્તનમાં અને એવી મદદમાં, જેના બદલામાં આપણે કંઈ ઇચ્છતા નથી.

દાદાજી માટે લાવવામાં આવેલો એક ગ્લાસ પાણી આખા દેશને બદલી શકતો નહોતો. પરંતુ એ બાળકે એક એવી વાત સમજવાની શરૂઆત કરી હતી, જે આગળ જતાં લોકો પ્રત્યેના તેના સમગ્ર વર્તનને બદલી શકે તેમ હતી. જો દેશસેવાની શરૂઆત તેમાં રહેતા લોકોની કાળજી રાખવાથી થતી હોય, તો આજે આપણે કેટલી વાર અજાણતાં દેશભક્ત બનવાની તક મેળવી હશે?

આ પણ વાંચો, વધુ ભણતર નોકરીની રાહ લાંબી બનાવે છે ? જાણો શું કહે છે ભારતના રોજગારના આંકડા