મોંઘવારીનો ડામ અને પાણીની અછત, સુપર અલ નિનો નામનો કુદરતી પડકાર ભારતીય અર્થતંત્ર માટે છે મોટી ખતરાની ઘંટી- વાંચો
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી આપણે જોઈ રહ્યા છીએ કે મૌસમની પેટર્ન બદલાઈ રહી છે. ક્યાંક અતિશય ગરમી, તો ક્યાંક કમોસમી વરસાદે મુશ્કેલી વધારી છે.થોડા દિવસો પહેલા જ આપણે જોયુ કે અસમમાં ભારે કમોસમી વરસાદ વરસ્યો અને પૂરની સ્થિતિ સર્જાઈ ગઈ. ગુજરાતના પણ કેટલાય જિલ્લાઓમાં વાતાવપણમાં પલટો જોવા મળ્યો. હાલ મૌસમનો જે મિજાજ બદલાયો છે તેની પાછળ અલ નિનો અસર કારણભૂત હોવાનું હવામાનખાતાના નિષ્ણાતો જણાવી રહ્યા છે.
હાલ દુનિયા એક ગંભીર કુદરતી પડકારનો સામનો કરવા જઈ રહી છે, જેને વૈજ્ઞાનિકો ‘સુપર અલ નિનો ઈફેક્ટ’ ગણાવી રહ્યા છે. આ માત્ર પર્યાવરણીય ફેરફાર નથી, પરંતુ ભારત જેવા દેશ માટે તે આર્થિક સુનામી સાબિત થઈ શકે છે. આ માત્ર પર્યાવરણીય ફેરફાર નથી. તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, 150 વર્ષ પછી ફરી એકવાર એવી પરિસ્થિતિ નિર્માણ પામી રહી છે જેણે અગાઉ વિશ્વની 4% વસ્તીને અસર કરવાની છે. વધતુ તાપમાન અને અલ નિનોની અસરો ભારતીય અર્થતંત્રના પાયા હચમચાવી શકે છે.
કેવી રીતે બને છે અલનિનો?
અલ નિનો એક ખતરનાક ભૌગોલિક ઘટના છે. આ દરમિયામ પેસેફિક મહાસાગરમાં અને હિંદ મહાસાગરમાં સમુદ્રના ગરમ પ્રવાહો તેમની દિશા બદલે છે. સામાન્ય દિવસોમાં આ ગરમ પ્રવાહો ઓસ્ટ્રેલિયા અને એશિયા તરફ વહે છે, જે ચોમાસા માટે ફાયદાકારક છે પરંતુ અલ નિનો સક્રિય થાય છે ત્યારે આ ગરમ પ્રવાહો વિપરીત દિશામાં દક્ષિણ અમેરિકા તરફ વહેવા લાગે છે. આ ફેરફારને કારણે ભારત અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં વરસાદની અછત અને ભીષણ ગરમી સર્જાય છે.
આ વર્ષે અનુમાન છે કે આ ફેરફાર અત્યંત તીવ્ર હશે જેને સુપર અલ નિનો કહેવામાં આવે છે. અલ નિનોને કારણે માત્ર વરસાદમાં ઘટાડો નથી થતો પરંતુ ભીષણ ગરમી અને હીટવેવની સ્થિતિ પણ સર્જાય છે,
કેટલાક અહેવાલ અનુસાર વર્ષ 2026-27માં સર્જાઈ રહેલા સુપર અલ નિનો ને કારણે ભારતમાં ચોમાસુ નબળુ રહેવાનો ખતરો મંડરાઈ રહ્યો છે. અલનિનોની ચોમાસા પર ગંભીર અને નકારાત્મક અસર રહેવાની પુરી શક્યતા છે. છેલ્લા 65 વર્ષમાં જ્યારે પણ અલ નિનોની સ્થિતિ સર્જાઈ છે, ત્યારે 14માંથી 9 વાર ભારતમાં મોટા દુષ્કાળ પડ્યા છે. જેને કારણે મોટુ જળસંકટ અને અનાજનું સંકટ સર્જાય છે.
તાપમાનમાં અસાધારણ રીતે વધારો
આ ઘટનાને કારણે માત્ર વરસાદ જ ઓછો નથી થતો, પણ ભીષણ ગરમી અને હીટવેવની સ્થિતિ પણ સર્જાય છે. રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ, ઉત્તર પ્રદેશ અને પંજાબ જેવા રાજ્યોમાં હીટવેવના એલર્ટને કારણે લોકો ઘરની બહાર નીકળવાનું ટાળી રહ્યા છે. જ્યારે મજૂરો અને કર્મચારીઓ ગરમીને કારણે પૂરી ક્ષમતાથી કામ નથી કરી શકતા, ત્યારે દેશની GDP પર તેની નકારાત્મક અસર પડે છે. શાળાઓમાં દર કલાકે પાણી પીવા માટે ઘંટ વગાડવાની ફરજ પડી રહી છે અને ઓફિસોના સમયમાં ફેરફાર કરવો પડી રહ્યો છે, જે વ્યવસાયિક પ્રવૃત્તિઓને ખોરવે છે.
જળ સંકટમાં વધારો
કેન્દ્રીય જળ આયોગના 9 એપ્રિલ 2026 ના ડેટા મુજબ, ભારતના 166 જળાશયોમાં પાણીનું સ્તર તેમની ક્ષમતાના 50% થી પણ ઓછું થઈ ગયું છેગંગામાં 53.8%, નર્મદામાં 46% અને કૃષ્ણા નદીમાં માત્ર 31% પાણી જ બચ્યુ છે. ભારતની નદીઓનો પ્રવાહ ચિંતાજનક રીતે ઓછો છે. જો સુપર અલ નિનોને કારણે ચોમાસું નિષ્ફળ જાય, તો આ જળ સંકટ અત્યંત ભયાનક સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે. સુપર અલ નિનો ભારતના ચોમાસાને ખોરવી શકે છે, જેનાથી દેશમાં ઓછો વરસાદ, વધુ ગરમી અને પાણીની તીવ્ર અછત જેવી પરિસ્થિતિઓ સર્જાઈ શકે છે
ખેતી પર મોટુ સંકટ
ભારતનું અર્થતંત્ર ખેતી પર નિર્ભર છે અને ખેતી વરસાદ પર આધારીત છે. જો કે ભૂતકાળમાં જ્યારે જ્યારે પણ અલનિનોની સ્થિતિ બની છે ત્યારે 14 માંથી 9 વાર ભારતે મોટો દુષ્કાળનો સામનો કરવો પડ્યો છે. ચાલુ વર્ષે જો સુપર અલ નિનોને કારણે ઓછો વરસાદ પડે છે તો અનાજનું ઉત્પાદન ઘટશે. જેના પરિણામે મોંઘવારી આસમાને પહોંચી જશે.
ખેડૂતોએ ગરમી સહન કરી શકે તેવા પાક પર તરફ વળવુ
તિવ્ર હિટવેવ અને જળસંકટ વચ્ચે ખેડૂતોએ ઓછા પાણીમાં તૈયાર થઈ શકે અને વધુ ગરમી સહન કરવાની ક્ષમતા ધરાવતા હોય તેવા પાક તરફ વળવુ જોઈએ કારણ કે તાપમાન 45 ડિગ્રીને પાર થવાની શક્યતા છે
જળસંકટથી ઉદ્યોગો પર સંકટ
પાણીની અછત માત્ર ખેતી માટે જ નહીં, પરંતુ ઉદ્યોગો અને વીજ ઉત્પાદન માટે પણ મોટો અવરોધ ઉભો કરશે. ઓછું પાણી એટલે ઓછી વીજળી અને વધુ ખર્ચ, જે અર્થતંત્રની ગતિ ધીમી પાડી દે છે. ભીષણ ગરમીને કારણે કામના કલાકોમાં ઘટાડો થાય છે. કાર્યક્ષમતા પણ ઘટી જાય છે. શ્રમિકો અને કર્મચારીઓ ગરમીને કારમે પુરી ક્ષમતાથી કામ નથી કરી શક્તા. જેની નકારાત્મ અસર દેશની GDP પર પડે છે.
સુપર અલ નિનો 2026 એ માત્ર હવામાનની આગાહી નથી પરંતુ આપણા અર્થતંત્ર સામે મોટી અગ્નિ પરીક્ષા છે. વધતા તાપમાનના કારણે વિશ્વના સૌથી ગરમ 20 સ્થળોમાંથી 19 ભારતમાં નોંધાયા છે. જે ઘણી ગંભીર સ્થિતિ છે.
ગરમી વધવાથી પર્યટનને ફટકો
ગરમી વધવાથી ભારતના પર્યટન ક્ષેત્ર પણ લપેટામાં આવી રહ્યુ છે. રાજસ્થાન જેવા પ્રવાસન કેન્દ્રો પર પ્રવાસીઓની સંખ્યામાં ધરખમ ઘટાડો થયો છે. . આગ્રામાં તાજમહેલ જોવા આવતા પ્રવાસીઓ ગરમીને કારણે બીમાર પડી રહ્યા હોવાના અહેવાલો છે. જ્યારે પ્રવાસન ઘટે છે, ત્યારે હોટલ, પરિવહન અને સ્થાનિક હસ્તકલા ઉદ્યોગને મોટું આર્થિક નુકસાન સહન કરવું પડે છે. મુજબ 1877 પછીનું આ સૌથી શક્તિશાળી અલ નિનો હોઈ શકે છે, જે તાપમાનમાં 2 થી 2.5 ડિગ્રી સુધીનો વધારો કરી શકે છે.
આર્થિક નુકસાન ઘટાડવા શું કરી શકાય?
સરકારે પાણીના બગાડને રોકવા માટે કડક પગલાં લેવા જોઈએ અને સિંચાઈ તેમજ ઉદ્યોગો માટે પાણીનું ન્યાયી વિતરણ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ. જેથી આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ સાવ અટકી ન જાય
ભીષણ ગરમીને કારણે કામ કરવાની ક્ષમતા ઘટી જાય છે અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય જોખમાય છે. આ આર્થિક નુકસાન ઘટાડવા માટે સરકાર વર્કિંગ અવર્સ માં ફેરફાર કરી શકે છે, જેમ કે બપોરે 12 થી 3 ના ગાળામાં આઉટડોર કામ બંધ રાખવાની સલાહ આપી શકાય.
તાપમાન ઘટાડવા માટે સરકારે ઊર્જાના અતિશય વપરાશને મર્યાદિત કરવા અને અશ્મિભૂત ઈંધણનો ઉપયોગ ઘટાડવા પર ભાર મૂકવો જોઈએ. આ ઉપરાંત, વનસ્પતિનું પ્રમાણ વધારવા અને જંગલો કપાતા રોકવા તેમજ વિકાસના નામે આડેધડ થતુ વૃક્ષોનું નિકંદન રોકવા માટે લાંબાગાળાની નીતિઓ ઘડવી જોઈએ.
