દેશમાં કેમ ઝડપથી ઘટી રહ્યો છે બાળકોનો જન્મદર? માત્ર 6 રાજ્યોમાં જ વસ્તી સ્થિર રાખવા જેટલો ફર્ટિલિટી રેટ બચ્યો, જાણો ગુજરાતમાં કેવી છે સ્થિતિ!
સેમ્પલ રજિસ્ટ્રેશન સિસ્ટમના રિપોર્ટ અનુસાર, દેશનો કુલ પ્રજનન દર (TFR) ઘટીને 1.9 થઈ ગયો છે, જે વસ્તીને સ્થિર રાખવાના આદર્શ સ્તર 2.1 કરતાં ઓછો છે. દિલ્હીમાં આ દર સૌથી ઓછો નોંધાયો છે.
ભારતમાં વસ્તીના સંતુલનને લઈને એક અત્યંત મહત્વનો અને આંખ ઉઘાડનારો રિપોર્ટ સામે આવ્યો છે. સેમ્પલ રજિસ્ટ્રેશન સિસ્ટમ (SRS) ના લેટેસ્ટ રિપોર્ટ અનુસાર, દેશના કુલ પ્રજનન દરમાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે. એક મહિલા પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન સરેરાશ કેટલા બાળકોને જન્મ આપે છે તે આંકડો એટલે કે ટોટલ ફર્ટિલિટી રેટ (TFR) હવે 2.1 ના આદર્શ સ્તરથી પણ નીચે સરકીને 1.9 પર આવી ગયો છે.
આ ઘટાડા બાદ હવે દેશના માત્ર છ રાજ્યો જ એવા બચ્યા છે જ્યાં પ્રજનન દર વસ્તીને સ્થિર રાખવા માટે જરૂરી સ્તર કરતાં ઉપર છે. બાકીના તમામ રાજ્યોમાં બાળકોની સંખ્યામાં સતત ઘટાડો થઈ રહ્યો છે.
આવો સમજીએ આ આંકડાઓ પાછળનું ગણિત અને દેશના ભવિષ્ય પર તેની શું અસર પડશે:
- શું હોય છે આ ‘રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ’?
વસ્તી વિજ્ઞાનના નિયમ મુજબ, જ્યારે કોઈ દેશ કે રાજ્યનો ફર્ટિલિટી રેટ (TFR) 2.1 હોય, તો તેને ‘રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ’ કહેવામાં આવે છે. તેનો સરળ મતલબ એ છે કે માતા-પિતાની જગ્યા નવી પેઢીના બાળકો લઈ રહ્યા છે અને તેનાથી વસ્તી સ્થિર રહે છે, એટલે કે વસ્તી વધતી કે ઘટતી નથી. પરંતુ જ્યારે આ આંકડો 2.1 થી નીચે જાય છે, ત્યારે ભવિષ્યમાં બાળકો અને યુવાનોની વસ્તી ઓછી થવા લાગે છે અને વસ્તીનો ગ્રાફ ધીમે-ધીમે નીચે તરફ જાય છે.
- માત્ર 6 રાજ્યોમાં જ વસ્તી સ્થિર રાખવા જેટલો દર
રિપોર્ટ અનુસાર, દેશમાં હવે માત્ર બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન, છત્તીસગઢ અને ઝારખંડમાં જ પ્રજનન દર રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ (2.1) કરતાં વધુ છે. આ યાદીમાં બિહાર 2.9 ના રેટ સાથે સૌથી આગળ છે, જ્યાં છેલ્લા એક દાયકામાં સૌથી ઓછો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.
- દિલ્હીમાં સૌથી ઓછા બાળકો, કેરળ-તામિલનાડુમાં ગંભીર સ્થિતિ
આંકડા દર્શાવે છે કે દેશની રાજધાની દિલ્હીમાં પ્રજનન દર સૌથી ઓછો એટલે કે માત્ર 1.2 નોંધાયો છે. દિલ્હી પછી કેરળ, તામિલનાડુ અને પશ્ચિમ બંગાળનો નંબર આવે છે, જ્યાં આ દર 1.3 છે.
જે રાજ્યોમાં એક દાયકા પહેલા જ પ્રજનન દર નીચે ગબડ્યો હતો, ત્યાં હવે બાળકોની સંખ્યા ઝડપથી ઓછી થઈ ગઈ છે. જેમ કે, તામિલનાડુમાં બાળકો (0 થી 14 વર્ષ) ની વસ્તી કુલ વસ્તીના માત્ર 18 ટકા જ બચી છે, જ્યારે બિહારમાં આ આંકડો 31.5 ટકા છે. સમગ્ર દેશની સરેરાશ જોઈએ તો ભારતમાં હવે માત્ર 24 ટકા વસ્તી જ 0-14 વર્ષના વયજૂથમાં આવે છે.
વૃદ્ધોની વસ્તીમાં ઉછાળો
બીજી તરફ, દેશમાં વૃદ્ધો (60 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકો) ની સંખ્યા 8.6 ટકાથી વધીને 9.7 ટકા થઈ ગઈ છે. કેરળમાં સૌથી વધુ 15 ટકા વૃદ્ધ વસ્તી છે, જ્યારે તામિલનાડુમાં છેલ્લા 10 વર્ષમાં વૃદ્ધોની સંખ્યામાં સૌથી મોટો ઉછાળો (10.6 ટકાથી વધીને 14.2 ટકા) જોવા મળ્યો છે. આસામમાં વૃદ્ધોની વસ્તી સૌથી ઓછી (7.6 ટકા) છે.
કામ કરતા લોકોની સંખ્યા હજુ પણ પ્લસ પોઇન્ટ
પ્રજનન દરમાં થઈ રહેલા આ ઘટાડા વચ્ચે ભારત માટે સૌથી મોટી રાહતની વાત એ છે કે દેશની કામકાજી વસ્તી (15 થી 59 વર્ષના લોકો) નો ગ્રાફ હજુ પણ ઉપર તરફ જઈ રહ્યો છે. ભારતની કુલ વસ્તીના 66.4 ટકા લોકો અત્યારે કામ કરવાની ઉંમરના છે, જે વર્ષ 2014 માં 64 ટકા હતા. એટલે કે દેશના આર્થિક વિકાસ માટે જરૂરી યુવા શક્તિ હજુ પણ ભારત પાસે મજબૂત સ્થિતિમાં છે.
ગુજરાતમાં કેવી છે સ્થિતિ?
સેમ્પલ રજિસ્ટ્રેશન સિસ્ટમ (SRS) ના સત્તાવાર આંકડા અનુસાર, ગુજરાતનો કુલ પ્રજનન દર (TFR) ઘટીને 1.8 પર આવી ગયો છે. આ આંકડો દર્શાવે છે કે ગુજરાત પણ વસ્તીને સ્થિર રાખવા માટેના આદર્શ સ્તર (રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ – 2.1) કરતાં ઘણું નીચે સરકી ગયું છે. રાજ્યમાં સાક્ષરતાનો વધતો વ્યાપ, મોડા લગ્ન અને ફેમિલી પ્લાનિંગ પ્રત્યે વધેલી જાગૃતિના કારણે પ્રજનન દરમાં આ મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે, જેના લીધે ભવિષ્યમાં રાજ્યમાં બાળકોની વસ્તીનો ગ્રાફ ધીમે-ધીમે નીચે તરફ જશે.
બીજી તરફ, વસ્તીના માળખાની વાત કરીએ તો ગુજરાતમાં અત્યારે 0 થી 14 વર્ષના બાળકોની વસ્તી કુલ વસ્તીના આશરે 22 થી 23 ટકા જેટલી છે. જ્યારે 60 વર્ષથી વધુ ઉંમર ધરાવતા વૃદ્ધોની વસ્તીનો હિસ્સો વધીને અંદાજે 9 ટકાની આસપાસ પહોંચી ગયો છે. જોકે, રાજ્ય માટે સૌથી સકારાત્મક બાબત એ છે કે ગુજરાત પાસે અત્યારે 15 થી 59 વર્ષના કામકાજી યુવાનોની વસ્તી 67 ટકા કરતાં પણ વધુ છે, જે રાજ્યના ઔદ્યોગિક અને આર્થિક વિકાસ માટે અત્યંત મજબૂત પ્લસ પોઇન્ટ ગણાય છે.
નિષ્ણાતોનો શું છે મત?
વસ્તી વિષયક નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે પ્રજનન દરમાં આ ઐતિહાસિક ઘટાડો થયો હોવા છતાં, ભારતની કુલ વસ્તી અત્યારે જ ઘટવા માંડશે નહીં. ભારતમાં અત્યારે યુવાનો અને સંતાન ઉત્પત્તિની ઉંમર ધરાવતા લોકોની સંખ્યા ઘણી મોટી છે. આ ‘પોપ્યુલેશન મોમેન્ટમ’ ના કારણે આગામી થોડા સમય સુધી દેશની વસ્તીમાં ધીમો વધારો ચાલુ રહેશે, જે બાદમાં સંપૂર્ણપણે સ્થિર થઈ જશે. ઓફિસ કે ફેક્ટરીઓમાં કામ કરનારા યુવાનોની સરખામણીએ ભવિષ્યમાં બાળકો અને વૃદ્ધોના રેશિયોમાં મોટો બદલાવ જોવા મળી શકે છે.
