મુંબઈમાં ટાઈગર શ્રોફ પર ગોળીબાર કરનાર આરોપીઓ ઉત્તરપ્રદેશ થઈને નેપાળ ભાગવાની ફિરાકમાં હોવાની વાત સામે આવી છે. તો ઉત્તરપ્રદેશના લખનૌના વેપારીના શંકાસ્પદ મોતના કેસમાં સંદીગ્ધ મહિલા આરોપી શ્રદ્ધા દુબે પણ નેપાળમાં જવાની તૈયારી કરી રહી હોવાનું કહેવાય છે. આવા સંજોગોમાં એ પ્રશ્ન જરૂરથી થાય કે, ભારતમાં ગંભીર ગુનો આચર્યા બાદ આરોપીઓ ભારતમાંથી નેપાળ ભાગી જવા માંગતા હોય છે. નેપાળમાં એવુ તો શું છે કે, ભારતના આરોપીઓ નેપાળમાં જવા ઈચ્છે છે ?

ફિલ્મ અભિનેતા ટાઈગર શ્રોફ ઉપર ગોળીબાર કરનારા લબર મુછીયાઓ રાજસ્થાનમાંથી ઝડપાઈ ગયા તો લખનૌના વેપારીના મોતના કેસની મહિલા આરોપી શ્રદ્ધા દુબે નાગપુરમાંથી ઝડપાઈ ગઈ છે. પોલીસે હાથ ધરેલ પ્રાથમિક તપાસમાં એવી વિગતો સામે આવી છે કે બન્ને કેસના આરોપીઓ કોઈને કોઈ રસ્તે નેપાળ જવા ઈચ્છતા હતા. ભારત અને નેપાળ વચ્ચે પ્રત્યાર્પણ સંધિ ઘણી જૂની અને નબળી હોવાથી આરોપીઓ તેનો ગેરલાભ ઉઠાવતા આવ્યા છે.

ભારત-નેપાળની ખુલ્લી સરહદ શું છે?

ભારત અને નેપાળ વચ્ચે આશરે 1,750 કિલોમીટર લાંબી સરહદ છે. બંને દેશો વચ્ચે ઐતિહાસિક, સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક સંબંધો છે. 1950ની ભારત-નેપાળ શાંતિ અને મૈત્રી સંધિ હેઠળ બંને દેશોના નાગરિકોને એકબીજાના દેશમાં અવરજવરની વિશેષ સુવિધા મળે છે. સામાન્ય રીતે ભારતીય અને નેપાળી નાગરિકોને આ સરહદ પાર કરવા માટે પાસપોર્ટ અને વિઝાની જરૂર પડતી નથી.

ભારતના ગૃહ મંત્રાલયે પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, બંને દેશો વચ્ચેની સરહદ ખુલ્લી અને ગીચ વસ્તી ધરાવતી છે. જોકે, તેનો અર્થ એવો નથી કે સરહદ પર કોઈ સુરક્ષા વ્યવસ્થા જ નથી. સશસ્ત્ર સીમા બળ (SSB), સ્થાનિક પોલીસ અને અન્ય સુરક્ષા એજન્સીઓ પેટ્રોલિંગ, ચેકિંગ તથા ગુપ્ત માહિતીના આધારે કાર્યવાહી કરે છે.

ગુનેગારો માટે ખુલ્લી સરહદ પડકાર કેમ બને છે?

• સરહદ પાર કરવા માટે સરળ પ્રક્રિયા

ભારત-નેપાળના સરહદી વિસ્તારોમાં રોજિંદા ધોરણે લોકોની અવરજવર થતી હોય છે. વેપાર, નોકરી, ખરીદી અને પારિવારિક સંબંધોને કારણે લોકો સરહદ પાર કરે છે. આ વ્યવસ્થામાં ગુનેગારો પણ ભીડનો લાભ લઈને ઓળખ છુપાવવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે.

• સરહદી વિસ્તારોમાં સતત અવરજવર

ઉત્તર પ્રદેશના બહરાઇચ, સોનૌલી અને બિહારના રક્સૌલ જેવા વિસ્તારો ભારત-નેપાળ વચ્ચેની અવરજવર માટે જાણીતા છે. સરહદ નજીકનાં વિસ્તારોમાં વાહનો અને લોકોની સતત અવરજવર થતી હોવાથી શંકાસ્પદ વ્યક્તિઓને શોધવાનું કામ પડકારરૂપ બની શકે છે. જોકે, દરેક વ્યક્તિની ઓળખ કે ગતિવિધિ પર શંકા કરવાને બદલે ગુપ્ત માહિતી અને પુરાવાના આધારે તપાસ કરવી જરૂરી છે.

• બે દેશોની પોલીસ વચ્ચે સંકલનની જરૂરિયાત

કોઈ આરોપી ભારતમાંથી નેપાળમાં પ્રવેશ કરે તો ભારતીય પોલીસ પોતાની મરજીથી નેપાળમાં ધરપકડ કે દરોડાની કાર્યવાહી કરી શકતી નથી. નેપાળની પોલીસ અને સંબંધિત સત્તાવાળાઓ સાથે સંકલન જરૂરી બને છે. તપાસ, પુરાવા એકત્રિત કરવા અને આરોપીને કાયદેસર રીતે પરત લાવવાની પ્રક્રિયામાં સમય લાગી શકે છે.

• મોબાઇલ લોકેશન અને બદલાતા ઠેકાણાં

જો કોઈ આરોપી વારંવાર પોતાનું ઠેકાણું બદલે, મોબાઇલ ફોન બંધ કરે અથવા અલગ નંબરનો ઉપયોગ કરે, તો તપાસમાં મુશ્કેલી પડી શકે છે. જોકે, આ સમસ્યા માત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ પાર કરવાથી જ ઊભી થતી નથી. સ્થાનિક સ્તરે પણ આવા પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે.

• સ્થાનિક સંપર્કો અંગે તપાસ

કોઈ આરોપીને અન્ય દેશમાં આશરો મળ્યો હોય તો તેની પાછળ સ્થાનિક સંપર્કો કે મદદગારો હોવાની શક્યતા તપાસનો વિષય બની શકે છે. પરંતુ ચોક્કસ કેસમાં કોઈ વ્યક્તિએ મદદ કરી હોવાનો દાવો પોલીસ તપાસ અથવા વિશ્વસનીય પુરાવા વિના કરવો યોગ્ય નથી.

શું ભારતના ગુનેગારો માટે નેપાળ ‘સેફ હેવન’ છે?

નેપાળમાં પ્રવેશ કરવાથી કોઈ પણ ભારતીય આરોપી કાયદાથી મુક્ત થઈ જતો નથી. બંને દેશો વચ્ચે સુરક્ષા સંકલન અને સરહદ વ્યવસ્થાપન માટે સંસ્થાકીય વ્યવસ્થાઓ છે. ભારતના ગૃહ મંત્રાલયના જણાવ્યા મુજબ, સરહદ પર સશસ્ત્ર સીમા બળ તહેનાત છે અને બંને દેશો વચ્ચે સુરક્ષા સંબંધિત મુદ્દાઓ પર નિયમિત સંકલન થાય છે.

તેથી નેપાળને તમામ ગુનેગારો માટે સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાન ગણવું યોગ્ય નથી. જોકે, ખુલ્લી સરહદનો દુરુપયોગ અટકાવવો, શંકાસ્પદ અવરજવર અંગે માહિતીની આપ-લે કરવી અને બંને દેશોની પોલીસ વચ્ચે ઝડપી સંકલન જાળવવું મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

શું ખુલ્લી સરહદના નિયમોમાં ફેરફાર જરૂરી છે?

આ મુદ્દે બે પાસાં છે. એક તરફ, ગુનેગારોને સરહદ પાર કરીને તપાસથી બચવાની તક ન મળે તે માટે સુરક્ષા વ્યવસ્થાને વધુ અસરકારક બનાવવાની જરૂર છે. બીજી તરફ, ભારત અને નેપાળના નાગરિકો વચ્ચેના ઐતિહાસિક સંબંધો, વેપાર અને રોજિંદી અવરજવરને પણ ધ્યાનમાં રાખવા જરૂરી છે.

આથી સંપૂર્ણ સરહદ બંધ કરવી જ એકમાત્ર ઉપાય છે એવું કહી શકાય નહીં. ટેક્નોલોજી આધારિત દેખરેખ, શંકાસ્પદ વ્યક્તિઓ અંગે ઝડપી માહિતીની આપ-લે, સંયુક્ત તપાસ અને કાયદેસરની કાર્યવાહી વધુ અસરકારક બની શકે છે.

Breaking News : ટાઈગર શ્રોફ પર હુમલા મામલે મોટો ખુલાસો, લોરેન્સ ગેંગ સાથે જોડાયેલા ચાર આરોપીઓ ઝડપાયા, જુઓ Video