તમે ક્યાં રહો છો, તેની તમારા સ્વાસ્થ્ય પર કેવી અસર પડે છે ? જાણો ચોંકાવનારા આંકડા વડે

વ્યક્તિનું સ્વાસ્થ્ય માત્ર તેની જીવનશૈલી, ખાનપાન કે સારવાર પર જ આધારિત નથી, પરંતુ તે ક્યાં રહે છે, તેની આસપાસ આરોગ્યસેવાઓ કેટલી ઉપલબ્ધ છે અને ત્યાંની પાયાની સુવિધાઓ કેવી છે, તેના પર પણ ઘણો આધાર રાખે છે. ભારતમાં જ જન્મેલા બે બાળકોના સ્વાસ્થ્ય અને જીવિત રહેવાની શક્યતાઓમાં મોટો તફાવત જોવા મળી શકે છે. કેરળમાં જન્મેલા બાળકને જીવનના પ્રથમ વર્ષમાં જીવિત રહેવાની જે શક્યતા છે, તેની સરખામણી ઘણા વિકસિત યુરોપિયન દેશો સાથે કરી શકાય છે. બીજી તરફ, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ અને છત્તીસગઢના કેટલાક વિસ્તારોમાં જન્મેલા બાળકોને જીવનના શરૂઆતના તબક્કામાં વધુ આરોગ્યસંબંધિત પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે…

આ સ્થિતિ પર વિચાર કરીએ તો એક મહત્ત્વનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે: એક જ દેશના નાગરિકો હોવા છતાં આરોગ્યનાં પરિણામોમાં આટલો મોટો તફાવત શા માટે જોવા મળે છે? બંને બાળકો એક જ રાષ્ટ્રીય સરકાર, સમાન બંધારણ અને સમાન રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય નીતિઓ હેઠળ જન્મે છે, છતાં તેમના જીવનની શરૂઆતની પરિસ્થિતિઓ ઘણી અલગ હોઈ શકે છે.

શિશુ મૃત્યુદરમાં રાજ્યો વચ્ચે મોટો તફાવત

ભારતમાં શિશુ મૃત્યુદર આરોગ્ય વ્યવસ્થાની સ્થિતિ સમજવા માટેનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ માપદંડ છે. ઉપલબ્ધ રાજ્યવાર આંકડાઓ મુજબ, ભારતમાં દર 1,000 જીવંત જન્મે સરેરાશ 25 શિશુનાં મૃત્યુ નોંધાય છે, જ્યારે કેરળમાં આ દર માત્ર 5 છે. તેની સામે ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ અને છત્તીસગઢમાં શિશુ મૃત્યુદર દર 1,000 જીવંત જન્મે 37 જેટલો નોંધાયો છે. આ આંકડાઓ રાજ્યો વચ્ચે આરોગ્યસેવાઓ અને જીવનની મૂળભૂત પરિસ્થિતિઓમાં રહેલા તફાવતને સ્પષ્ટ કરે છે.

આ તફાવતને માત્ર ડોક્ટરોની સંખ્યા, હોસ્પિટલની ઉપલબ્ધતા કે તબીબી કર્મચારીઓની કામગીરીના આધારે સમજવો પૂરતો નથી. તેની પાછળ શિક્ષણ, સ્વચ્છતા, પોષણ, રસ્તા, પીવાનું શુદ્ધ પાણી, આવક અને સ્થાનિક વહીવટી વ્યવસ્થા જેવા અનેક પરિબળો કામ કરે છે. એટલે કે, આરોગ્યની સ્થિતિ નક્કી કરવામાં હોસ્પિટલની અંદરની વ્યવસ્થા જેટલી જ મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા હોસ્પિટલની બહારની પરિસ્થિતિઓ પણ ભજવે છે.

કેરળ આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં આગળ કેમ છે?

કેરળે આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં મેળવેલી પ્રગતિ પાછળ દાયકાઓથી કરવામાં આવેલા સતત પ્રયાસોનો મોટો ફાળો છે. રાજ્યમાં મહિલા સાક્ષરતાનું ઊંચું પ્રમાણ, પ્રાથમિક આરોગ્યસેવાઓમાં સતત રોકાણ, સ્વચ્છતાની સુવિધાઓમાં સુધારો અને સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓની સક્રિય ભૂમિકાએ આરોગ્યનાં પરિણામોને સુધારવામાં મદદ કરી છે. ખાસ કરીને માતા અને બાળકની આરોગ્યસંભાળ, ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન નિયમિત તપાસ અને આરોગ્ય અંગેની જાગૃતિએ આ દિશામાં મહત્ત્વનું યોગદાન આપ્યું છે.

બીજી તરફ, વધુ શિશુ મૃત્યુદર ધરાવતા કેટલાક રાજ્યોમાં ઓછી મહિલા સાક્ષરતા, નબળી ગ્રામીણ માળખાગત સુવિધાઓ અને આરોગ્યસેવાઓ સુધી પહોંચવામાં આવતી મુશ્કેલીઓ જેવા પડકારો જોવા મળે છે. વિશાળ અને દૂરદૂર સુધી ફેલાયેલી વસ્તીને સમયસર આરોગ્યસેવાઓ પૂરી પાડવી પણ એક મોટો પડકાર બની રહે છે. જોકે, દરેક રાજ્યની અંદર પણ જિલ્લાવાર અને ગ્રામ્ય-શહેરી વિસ્તારો વચ્ચે તફાવત હોઈ શકે છે. તેથી સમગ્ર રાજ્યને એક જ માપદંડથી જોવાને બદલે સ્થાનિક પરિસ્થિતિને સમજવી જરૂરી છે.

માતા અને બાળકના સ્વાસ્થ્યમાં સ્થાનિક સુવિધાઓનું મહત્ત્વ

ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન સમયસર તપાસ, તાલીમબદ્ધ આરોગ્યકર્મીઓની મદદ અને જરૂરિયાતના સમયે હોસ્પિટલ સુધી પહોંચવાની સુવિધા માતા તથા બાળકના સ્વાસ્થ્ય માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. જે ગામમાં પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર નજીક હોય, આરોગ્યકર્મીઓ નિયમિત મુલાકાત લેતા હોય અને રસ્તાઓની સ્થિતિ સારી હોય, ત્યાં સગર્ભા મહિલાને જરૂરી સારવાર મેળવવામાં સરળતા રહે છે.

પરંતુ જે વિસ્તારમાં આરોગ્ય કેન્દ્ર દૂર હોય, વરસાદ દરમિયાન રસ્તાઓ બંધ થઈ જતા હોય અથવા પૂરતા આરોગ્યકર્મીઓ ઉપલબ્ધ ન હોય, ત્યાં સામાન્ય આરોગ્ય સમસ્યા પણ ગંભીર બની શકે છે. બંને મહિલાઓ પોતાના બાળકના સ્વાસ્થ્ય માટે સમાન ચિંતા અને કાળજી ધરાવતી હોઈ શકે છે, પરંતુ તેમની આસપાસની પરિસ્થિતિઓ તેમને મળતી તકોમાં મોટો તફાવત ઊભો કરે છે.

આથી જ જાહેર આરોગ્યના નિષ્ણાતો શિક્ષણ, આવક, સ્વચ્છતા, રહેઠાણ અને સ્થાનિક શાસનને આરોગ્યના સામાજિક નિર્ણાયકો તરીકે ઓળખે છે. આ પરિબળો વ્યક્તિના સ્વાસ્થ્ય પર ઊંડી અસર કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, એક કલાક દૂર આવેલી મોટી હોસ્પિટલ કરતાં પાંચ મિનિટના અંતરે આવેલું પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર ઘણી વખત વધુ ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે, જો ત્યાં સમયસર તપાસ અને જરૂરી પ્રાથમિક સારવાર ઉપલબ્ધ હોય. ગંભીર પરિસ્થિતિમાં વિશેષ સારવાર માટે હોસ્પિટલ સુધી પહોંચવાની વ્યવસ્થા પણ એટલી જ જરૂરી છે.

આરોગ્ય માટે વ્યક્તિગત પ્રયાસોની સાથે સરકારી વ્યવસ્થા પણ જરૂરી

વ્યક્તિગત કાળજી, પરિવારના નિર્ણયો અને આરોગ્ય અંગેની જાગૃતિનું મહત્ત્વ નકારી શકાય નહીં. સ્વસ્થ જીવનશૈલી, યોગ્ય પોષણ અને સમયસર સારવાર દરેક વ્યક્તિ માટે જરૂરી છે. જોકે, બે રાજ્યો વચ્ચે શિશુ મૃત્યુદરમાં જોવા મળતો મોટો તફાવત માત્ર વ્યક્તિગત નિર્ણયો દ્વારા સમજાવી શકાય તેમ નથી.

આ તફાવત દાયકાઓથી કરવામાં આવેલા જાહેર રોકાણ, શિક્ષણની ઉપલબ્ધતા, આરોગ્યસેવાઓની ગુણવત્તા અને વહીવટી વ્યવસ્થાના પરિણામો સાથે પણ જોડાયેલો છે. કોઈ પરિવાર પોતાની રીતે દરેક સમસ્યાનો ઉકેલ લાવી શકે તેમ નથી. આરોગ્ય કેન્દ્રમાં પૂરતા કર્મચારીઓ હોવા, જરૂરી દવાઓ ઉપલબ્ધ રહેવી, સ્વચ્છ પાણી મળવું અને કટોકટીમાં પરિવહનની સુવિધા હોવી એ સરકાર તથા સ્થાનિક વહીવટી તંત્રની જવાબદારીનો પણ ભાગ છે.

રાષ્ટ્રીય સરેરાશની પાછળ છુપાયેલી સ્થાનિક વાસ્તવિકતા

ભારતનો રાષ્ટ્રીય શિશુ મૃત્યુદર દેશની એકંદર સ્થિતિ સમજવામાં મદદ કરે છે, પરંતુ તે દરેક રાજ્ય, જિલ્લા કે ગામની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ દર્શાવતો નથી. રાષ્ટ્રીય સરેરાશમાં એવા વિસ્તારો પણ સામેલ હોય છે જ્યાં આરોગ્યસેવાઓ સારી રીતે કાર્યરત છે અને એવા વિસ્તારો પણ હોય છે જ્યાં હજુ નોંધપાત્ર સુધારાની જરૂર છે.

આથી આરોગ્યસંબંધિત આંકડાઓનું વિશ્લેષણ કરતી વખતે સ્થાનિક સ્તરે વધુ ચોક્કસ પ્રશ્નો પૂછવા જરૂરી છે. આપણા જિલ્લાના પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં પૂરતો સ્ટાફ છે કે નહીં? સગર્ભા મહિલાઓને સમયસર તપાસ મળે છે કે નહીં? કટોકટીના સમયે નજીકની હોસ્પિટલ સુધી પહોંચી શકાય છે કે નહીં? સ્થાનિક આરોગ્ય બજેટનો યોગ્ય ઉપયોગ થાય છે કે નહીં? સરકારી આરોગ્ય યોજનાઓનો લાભ ખરેખર જરૂરિયાતમંદ લોકો સુધી પહોંચે છે કે નહીં?

આવા પ્રશ્નોના જવાબો આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં ક્યાં સુધારાની જરૂર છે તે સમજવામાં મદદ કરી શકે છે. માત્ર હોસ્પિટલ કે ડોક્ટરોની સંખ્યા વધારવી પૂરતી નથી; આરોગ્યસેવાઓ લોકો સુધી સમયસર અને અસરકારક રીતે પહોંચે તે પણ એટલું જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

ભારતમાં આરોગ્યસેવાઓની અસમાનતા સમજવા માટે કેરળ અને અન્ય રાજ્યો વચ્ચેના શિશુ મૃત્યુદરની સરખામણી એક મહત્ત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. તે દર્શાવે છે કે આરોગ્ય માત્ર વ્યક્તિગત પસંદગીનો વિષય નથી, પરંતુ શિક્ષણ, સ્વચ્છતા, પાયાની સુવિધાઓ, આર્થિક સ્થિતિ અને સરકારી સેવાઓ સાથે પણ ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે.

આગળથી જ્યારે પણ ભારતના આરોગ્ય અંગેના રાષ્ટ્રીય આંકડાઓ વિશે વાંચીએ કે સાંભળીએ, ત્યારે માત્ર દેશની સરેરાશ પર ધ્યાન આપવાને બદલે આપણા પોતાના વિસ્તારની સ્થિતિ વિશે પણ વિચારવું જોઈએ. આપણે જ્યાં રહીએ છીએ ત્યાં આરોગ્યસેવાઓ કેટલી સુલભ છે, તેની ગુણવત્તા કેવી છે અને સ્થાનિક સ્તરે કયા સુધારાની જરૂર છે, તે સમજવું જરૂરી છે.

કારણ કે સાચો પ્રશ્ન માત્ર એ નથી કે ભારત કેટલું સ્વસ્થ છે. સાચો પ્રશ્ન એ પણ છે કે આપણે જ્યાં રહીએ છીએ તે વિસ્તાર કેટલો સ્વસ્થ છે અને ત્યાંના દરેક નાગરિકને સારી આરોગ્યસેવા મેળવવાની સમાન તક મળે છે કે નહીં.

સ્ત્રોત : Data for India (2023)ના રાજ્યવાર શિશુ મૃત્યુદરના વિશ્લેષણ, રાષ્ટ્રીય કુટુંબ આરોગ્ય સર્વેક્ષણ (NFHS), આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયના રાજ્યસ્તરીય આરોગ્ય સૂચકાંકો તથા ભારતમાં આરોગ્યના સામાજિક નિર્ણાયકો અંગેના સંશોધનો. પ્રકાશન પહેલાં શિશુ મૃત્યુદરના આંકડાઓના વર્ષ, વ્યાખ્યા અને મૂળ સત્તાવાર સ્ત્રોતની ચકાસણી કરવી જરૂરી છે.

શું આજનું ભારત પહેલાં કરતાં વધુ સ્વસ્થ છે, કે પછી બીમારીઓનું સ્વરૂપ માત્ર બદલાયું છે?