ભારતમાં એક બાળકને શિક્ષિત કરવા પાછળ સરકાર ખરેખર કેટલો ખર્ચ કરે છે ? જાણો શિક્ષણ પાછળના ખર્ચની હકીકત

લગભગ 60 વર્ષ પહેલાં સરકારે નિયુક્ત કરેલા એક આયોગે અમેરિકા, જાપાન અને સોવિયેત સંઘ જેવા દેશો શિક્ષણ પાછળ કેટલો ખર્ચ કરે છે તેનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કર્યો હતો. આ અભ્યાસના આધારે તારણ કાઢવામાં આવ્યું હતું કે પોતાના ભવિષ્યને લઈને ગંભીર કોઈપણ વિકાસશીલ દેશે શાળાકીય શિક્ષણ પાછળ પોતાના GDPના ઓછામાં ઓછા 6 ટકા રોકાણ કરવાની જરૂર છે. આ ભલામણ 1960ના દાયકામાં કોઠારી આયોગ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. ત્યારથી ભારતીય શિક્ષણ નીતિના દસ્તાવેજોમાં આ ભલામણનો લગભગ ઔપચારિક રીતે વારંવાર ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. જોકે ભારત ક્યારેય આ લક્ષ્યાંકની નજીક પણ પહોંચી શક્યું નથી.

બજેટમાં શિક્ષણના હિસ્સાનો એકંદરે ઘટાડાનો ટ્રેન્ડ

સરકારના પોતાના આર્થિક સર્વેક્ષણ અનુસાર, વર્ષ 2023-24માં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોનો સંયુક્ત શિક્ષણ ખર્ચ દેશના GDPના માત્ર 2.7 ટકા હતો. આ કોઈ એક વર્ષનો ઘટાડો નથી. પાછલાં કેટલાંક વર્ષોના આંકડા પર નજર કરીએ તો આ આંકડો 2.7થી 2.9 ટકાની વચ્ચે જ રહ્યો છે. દર વર્ષે તેમાં ખાસ ફેરફાર થયો નથી અને કેટલાક વર્ષોમાં ઘટાડો પણ જોવા મળ્યો છે. આર્થિક સર્વેક્ષણ પણ દર્શાવે છે કે માત્ર રૂપિયાના આંકડાને બદલે કુલ બજેટમાં શિક્ષણના હિસ્સા તરીકે જોવામાં આવે તો તેમાં એકંદરે ઘટાડાનો ટ્રેન્ડ જોવા મળે છે.

ભારતની અર્થવ્યવસ્થાનો નોંધપાત્ર વિકાસ

સામાજિક સેવાઓના કુલ બજેટમાં શિક્ષણનો હિસ્સો પણ ધીમે ધીમે ઘટ્યો છે. વર્ષ 2017-18માં આ હિસ્સો 10.7 ટકા હતો, જે તાજેતરનાં વર્ષોમાં ઘટીને લગભગ 9 ટકા સુધી પહોંચી ગયો છે. આનો અર્થ એવો નથી કે રૂપિયાના કુલ આંકડામાં શિક્ષણ પાછળનો ખર્ચ ઘટ્યો છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ભારતની અર્થવ્યવસ્થાનો નોંધપાત્ર વિકાસ થયો છે અને શિક્ષણનું બજેટ પણ રૂપિયાના વર્તમાન મૂલ્ય પ્રમાણે વધ્યું છે. પરંતુ GDPનો વિકાસ શિક્ષણના બજેટ કરતાં વધુ ઝડપથી થયો છે. આ જ કારણ છે કે દેશના કુલ આર્થિક ઉત્પાદનમાંથી બાળકોના શિક્ષણ પાછળ ખર્ચવામાં આવતો હિસ્સો છેલ્લા એક દાયકાના મોટા ભાગના સમયગાળામાં લગભગ સ્થિર રહ્યો છે. બીજી તરફ, શિક્ષણની જરૂરિયાત ધરાવતાં બાળકોની સંખ્યા અને તેમને આપવામાં આવનારા શિક્ષણની જટિલતા સતત વધી છે.

એક વર્ગખંડ અને એક બાળકના સ્તરે તેની વાસ્તવિક અસર શું છે?

GDPના પ્રમાણમાં શિક્ષણ પાછળ ઓછો ખર્ચ થવાથી સીધી અસર શાળાઓની સુવિધાઓ અને શિક્ષણની ગુણવત્તા પર પડે છે. આ જ કારણ છે કે દેશમાં રાષ્ટ્રીય સ્તરે લગભગ 3.57 લાખ શિક્ષકોની જગ્યાઓ ખાલી છે. અનેક શાળાઓમાં કાર્યરત શૌચાલય અને પૂરતા વર્ગખંડ જેવી પાયાની સુવિધાઓનો પણ અભાવ છે. વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોનો રાષ્ટ્રીય સરેરાશ ગુણોત્તર ભલે સંતોષકારક જણાતો હોય, પરંતુ કેટલાક જિલ્લાઓમાં વર્ગખંડોમાં વિદ્યાર્થીઓની ભારે ભીડની વાસ્તવિક સ્થિતિ આ સરેરાશ આંકડા પાછળ છુપાયેલી છે. આ બધી સમસ્યાઓ એકબીજાથી અલગ નથી. હકીકતમાં, આ સમસ્યાઓનું એક મોટું કારણ એવું બજેટ છે, જે ન તો વાસ્તવિક જરૂરિયાતો પ્રમાણે વધ્યું છે અને ન તો કોઠારી આયોગના છ દાયકા જૂના માપદંડ સાથે તાલમેલ બેસાડી શક્યું છે.

દક્ષિણ કોરિયા અને ફિનલેન્ડ પાસેથી શું શીખી શકે ભારત?

અહીં એક ઉપયોગી આંતરરાષ્ટ્રીય સરખામણી પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. દક્ષિણ કોરિયા અને ફિનલેન્ડ એવા દેશોના ઉદાહરણ છે, જેમણે મજબૂત અને સમાન તક આપતી શાળા શિક્ષણ વ્યવસ્થા ઊભી કરી છે. આ દેશોએ લાંબા સમય સુધી પોતાના GDPના 4થી 5 ટકા કરતાં પણ વધુ રકમ શિક્ષણ પાછળ ખર્ચી હતી. ખાસ કરીને જ્યારે તેઓ તમામ બાળકો માટે પાયાની સુવિધાઓ અને શિક્ષકોની ગુણવત્તા સુધારી રહ્યા હતા ત્યારે આ રોકાણ કરવામાં આવ્યું હતું, ત્યારબાદ નહીં. ભારત પણ મોટા પાયે આવી જ વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. દેશમાં 25 કરોડથી વધુ બાળકોને ગુણવત્તાયુક્ત શાળાકીય શિક્ષણ આપવાનું લક્ષ્ય છે. પરંતુ આટલી મોટી જવાબદારી સામે ભારતની અર્થવ્યવસ્થાના કદની સરખામણીએ શિક્ષણ માટેનું બજેટ ઘણું ઓછું છે.

શું માત્ર વધુ પૈસા ખર્ચવાથી શિક્ષણની તમામ સમસ્યાઓ ઉકેલાઈ જશે?

એવું કહેવું યોગ્ય નહીં હોય કે માત્ર વધુ પૈસા ખર્ચવાથી શિક્ષણ ક્ષેત્રની તમામ સમસ્યાઓ ઉકેલાઈ જશે. શિક્ષકોની ખાલી જગ્યાઓ, પાયાના શિક્ષણમાં રહેલી ખામીઓ, શાળા છોડતા વિદ્યાર્થીઓની વધતી સંખ્યા અને અંગ્રેજી માધ્યમના શિક્ષણ સાથે જોડાયેલી મુશ્કેલીઓ જેવી સમસ્યાઓ માત્ર બજેટ વધારવાથી દૂર થઈ શકે તેમ નથી. જો પૈસાનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરવામાં ન આવે તો વધુ ખર્ચ કરવાથી પણ બહુ ઓછો ફેરફાર થાય છે. પરંતુ બીજી તરફ, દેશ પોતાના બાળકોના શિક્ષણ પાછળ ખર્ચવામાં આવતી રકમમાં સતત અને નોંધપાત્ર વધારો કર્યા વિના આ સમસ્યાઓનો યોગ્ય ઉકેલ આવી જશે તેવી અપેક્ષા રાખવી પણ એટલી જ ખોટી છે.

કારણ કે અગાઉ ચર્ચા કરવામાં આવેલા દરેક સુધારા માટે નાણાંની જરૂર પડે છે. શિક્ષકોની વધુ જગ્યાઓ મંજૂર કરવી, શાળાઓનું માળખું સુધારવું, કાર્યરત શૌચાલયની સુવિધા ઉપલબ્ધ કરાવવી અને નજીકમાં માધ્યમિક શાળાઓ શરૂ કરવી જેવી દરેક બાબત માટે ક્યાંક ને ક્યાંકથી પૂરતું ભંડોળ ઉપલબ્ધ કરાવવું પડશે.

જો ભારત GDPના 6 ટકા શિક્ષણ પાછળ ખર્ચે તો શું બદલાઈ શકે?

જરા વિચારો કે જો ભારત કોઠારી આયોગની GDPના 6 ટકા શિક્ષણ પાછળ ખર્ચવાની ભલામણને ખરેખર અમલમાં મૂકે તો શું શક્ય બની શકે? હાલના સ્તર કરતાં બમણા કરતાં પણ વધુ શિક્ષણ ખર્ચથી દેશમાં શિક્ષકોની તમામ ખાલી જગ્યાઓ ભરવા માટે પૂરતું ભંડોળ ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે. આ ઉપરાંત, જે શાળાઓમાં પાયાની સુવિધાઓનો અભાવ છે તેમાંથી લગભગ ત્રણ-ચતુર્થાંશ શાળાઓમાં સ્વચ્છતા અને માળખાકીય સુવિધાઓનું સંપૂર્ણ આધુનિકીકરણ કરી શકાય છે. આટલું જ નહીં, શિક્ષકોની તાલીમ અને બાળકોમાં પાયાની સાક્ષરતા વધારવા માટે પણ રાષ્ટ્રીય સ્તરે મોટા પાયે કાર્યક્રમો ચલાવવા માટે ભંડોળ ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે. હાલમાં આવા કાર્યક્રમોનો અમલ અલગ-અલગ રાજ્યોમાં મર્યાદિત અને ટુકડાઓમાં થઈ રહ્યો છે.

આગામી બજેટમાં શિક્ષણના હિસ્સા પર નજર રાખવી જરૂરી

એક નાગરિક તરીકે ઉપયોગી બાબત એ છે કે માત્ર શિક્ષણ પાછળ ખર્ચવામાં આવતા ચોક્કસ ટકાના આંકડા યાદ રાખવાને બદલે જ્યારે પણ રાજ્ય અથવા કેન્દ્ર સરકારનું બજેટ જાહેર થાય ત્યારે તેમાં શિક્ષણ માટે ફાળવવામાં આવેલા બજેટનો હિસ્સો ખરેખર વધ્યો છે, સ્થિર રહ્યો છે કે ધીમે ધીમે ઘટ્યો છે તેના પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. કારણ કે આ એક જ આંકડો ભારતની શાળાઓની સ્થિતિ અને તેમાં રહેલી લગભગ દરેક સમસ્યાને સીધી રીતે અસર કરે છે. શિક્ષકોની ઉપલબ્ધતા, શાળાઓમાં પાયાની સુવિધાઓ, બાળકોને મળતું શિક્ષણ અને શિક્ષણની ગુણવત્તા જેવી બાબતો આખરે સરકાર શિક્ષણ પાછળ કેટલું રોકાણ કરે છે તેના પર નિર્ભર છે.

સ્રોત: ભારતનું આર્થિક સર્વેક્ષણ, નાણાં મંત્રાલય; GDPના હિસ્સા તરીકે શિક્ષણ ખર્ચના ઐતિહાસિક આંકડા (2017-18થી 2023-24); કોઠારી આયોગ (1964-66)ની શિક્ષણ ખર્ચ અંગેની ભલામણો અને GDPના હિસ્સા તરીકે શિક્ષણ ખર્ચના આંતરરાષ્ટ્રીય તુલનાત્મક આંકડા.

આ પણ વાંચો, શાળાનું એ શૌચાલય, જે નક્કી કરે છે કે કોઈ દીકરી ધોરણ 10 પૂરું કરી શકશે કે નહીં!