હથિયારની જરૂર નથી, આ ગુનો કરવા માટે માત્ર એક સાંભળનાર વ્યક્તિ જ પૂરતી છે !

બપોરના બે વાગ્યા હતા. શેરીમાં સન્નાટો હતો અને ઘરના બાકીના સભ્યો બહાર ગયા હતા. એ જ સમયે 72 વર્ષના નિવૃત્ત અય્યર સાહેબના હાથમાં ફોન આવ્યો. સામેની વ્યક્તિનો અવાજ નમ્ર હતો. પરંતુ તેમાં ગંભીરતા સ્પષ્ટ સંભળાતી હતી. તેણે કહ્યું કે તે એક તપાસ એજન્સીમાંથી બોલી રહ્યા છીએ. તેણે અય્યર સાહેબને જાણ કરી કે તેમના નામે એક પાર્સલ મળ્યું છે. જેમાં ગેરકાયદેસર વસ્તુઓ છે. ત્યારબાદ એક વીડિયો કોલ આવ્યો. સ્ક્રીન પર યુનિફોર્મ પહેરેલો એક માણસ બેઠો હતો. તેની પાછળ રાષ્ટ્રધ્વજ અને ફાઇલોથી ભરેલો સરકારી કચેરી જેવો ઓરડો દેખાતો હતો.

સારી આદત મુશ્કેલીનું કારણ બની

તે વ્યક્તિએ ગંભીર અવાજે કહ્યું કે અય્યર સાહેબ હવે ડિજિટલ અરેસ્ટ હેઠળ છે. તેમણે સતત કોલ પર રહેવું પડશે. કોઈને આ વાત જણાવવી નહીં અને પોતાની નિર્દોષતા સાબિત કરવા માટે તપાસના હેતુથી પોતાની બચત એક સુરક્ષિત ખાતામાં જમા કરાવવી પડશે. અય્યર સાહેબે આખી જિંદગી ક્યારેય કોઈ નિયમ તોડ્યો નહોતો. પરંતુ આજે તેમની આ જ સારી આદત મુશ્કેલીનું કારણ બની રહી હતી.

જે વ્યક્તિ દરેક યુનિફોર્મનું સન્માન કરતી હોય, તેના માટે યુનિફોર્મ પહેરેલા કોઈ અધિકારીનો ફોન કાપી નાખવો સહેલો નથી હોતો. તેમનું હૃદય ઝડપથી ધબકવા લાગ્યું. હાથ ઠંડા પડી ગયા અને 40 વર્ષ સુધી બેંકની શાખા સંભાળનાર તેમના અનુભવી મગજની સમજ જાણે ક્ષણભર માટે કામ કરતી બંધ થઈ ગઈ.

અહીં એક મહત્ત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે. ભારતમાં કોઈ પોલીસ અધિકારી, અદાલત કે તપાસ એજન્સી ફોન અથવા વીડિયો કોલ દ્વારા કોઈની ધરપકડ કરતી નથી. ભારતીય કાયદામાં ડિજિટલ અરેસ્ટ જેવી કોઈ જોગવાઈ જ નથી. આ એક છેતરપિંડી છે અને તે એટલા માટે સફળ થાય છે, કારણ કે ડર ઘણી વખત સમજદાર વ્યક્તિની વિચારવાની શક્તિને પણ બંધ કરી દે છે.

સાયબર ઠગાઈનું વધતું જતું જોખમ

આ સમસ્યાનું પ્રમાણ ઘણું મોટું છે. ભારતીય સાયબર ક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C)ના આંકડાઓ પર આધારિત અહેવાલો અનુસાર, વર્ષ 2024ના પ્રથમ નવ મહિનામાં જ ભારતીય નાગરિકોએ સાયબર ઠગાઈમાં 11,333 કરોડ રૂપિયા ગુમાવ્યા હતા. વર્ષ 2024માં આશરે 12 લાખ ફરિયાદો નોંધાઈ હતી, જ્યારે અગાઉના વર્ષે આ સંખ્યા 11.3 લાખ જેટલી હતી. એટલે કે ફરિયાદોમાં લગભગ છ ટકાનો વધારો થયો હતો.

આ જ અહેવાલો મુજબ, માત્ર ડિજિટલ અરેસ્ટના નામે થતી ઠગાઈમાં 63,000થી વધુ ફરિયાદો નોંધાઈ હતી અને લોકોને આશરે 1,616 કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન થયું હતું. રોકાણના નામે થતી ઠગાઈએ પણ ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. શેરબજાર અને ઓનલાઇન ટ્રેડિંગમાં ઝડપથી મોટો નફો કરાવવાની લાલચ આપીને આશરે એક લાખ કેસોમાં 3,216 કરોડ રૂપિયાની છેતરપિંડી કરવામાં આવી હતી.

ઠગોનું સૌથી મોટું હથિયાર છે માણસનું મન!

તમને કદાચ એવું લાગતું હશે કે આ રીતે પૈસા ગુમાવનારા લોકો બેદરકાર કે અજાણ હશે. પરંતુ હકીકત કંઈક અલગ છે. આવા ભોગ બનનારાઓમાં ઘણા લોકો સાવધાની રાખનારા અને ઉચ્ચ શિક્ષિત હોય છે. ઠગો ખૂબ ધીરજથી કામ કરે છે. તેમની પાસે પહેલેથી તૈયાર કરેલી યોજના હોય છે અને તેઓ વારંવાર તેનો અભ્યાસ પણ કરતા હોય છે. તેઓ તમારા ફોનમાં નહીં, પરંતુ તમારી વિચારવાની ક્ષમતામાં અને લાગણીઓમાં પ્રવેશ કરે છે. લગભગ દરેક ઠગાઈ એક જ પ્રકારની માનસિક રમત પર આધારિત હોય છે. તેની દરેક કડી અલગથી સામાન્ય લાગે છે. પરંતુ એકસાથે મળીને તે વ્યક્તિને છેતરપિંડીના જાળમાં ફસાવી દે છે.

પહેલું હથિયાર છે ડર અથવા લાલચ

ડર બતાવવામાં આવે છે કે તમારી ધરપકડ થઈ શકે છે. તમારું બેંક ખાતું બંધ થઈ જશે અથવા તમારું બાળક કોઈ મોટી મુશ્કેલીમાં ફસાઈ ગયું છે. બીજી તરફ, લાલચ આપવામાં આવે છે કે તમારા પૈસા બમણા થઈ જશે. તમને કોઈ ખાસ ઇનામ મળ્યું છે અથવા ઝડપથી મોટી કમાણી કરવાની એક શાનદાર તક માત્ર તમારા માટે જ છે. આ બંને લાગણીઓ એક જ કામ કરે છે. તે વ્યક્તિની વિચારવાની શક્તિને મર્યાદિત કરી દે છે.

બીજું હથિયાર છે ઉતાવળ

ઠગ વારંવાર કહે છે, “હમણાં જ કરો”, “એક પણ મિનિટ બગાડશો નહીં” અને “ફોન કાપશો નહીં.” યાદ રાખો, કોઈ પ્રામાણિક સંસ્થા તમને નિર્ણય લેવા માટેનો સમય છીનવી લેતી નથી. પરંતુ ઠગને હંમેશાં ઉતાવળ હોય છે.

ત્રીજું હથિયાર છે પીડિત પાસે જ ગુનો કરાવવો

આ ઠગાઈનો સૌથી જોખમી ભાગ છે. પૈસા ટ્રાન્સફર કરવાનું કામ પીડિત પોતે જ કરે છે. બટન પણ તે જ દબાવે છે. કોડ પણ તે જ આપે છે અને પૈસા પણ તે જ મોકલે છે. અને કારણ કે આ વ્યવહાર પીડિતના પોતાના ખાતામાંથી કરવામાં આવે છે. ઘણી વખત બેંક માટે તેને રોકવું મુશ્કેલ બની જાય છે. આ રીતે ગુનો એવી રીતે કરવામાં આવે છે કે જાણે પૈસા મોકલવાનો નિર્ણય પીડિતે પોતાની ઇચ્છાથી લીધો હોય.

ચોથું અને સૌથી ચાલાક હથિયાર છે

ઠગો સારી રીતે જાણે છે કે જો પીડિત માત્ર બે મિનિટ માટે પણ પોતાના જીવનસાથી, પાડોશી કે મિત્ર સાથે વાત કરી લે, તો તેમની આખી રમતનો પર્દાફાશ થઈ શકે છે. એટલા માટે તેઓ સૌથી પહેલાં પીડિતને બીજા લોકોથી અલગ પાડે છે. સતત ફોન પર રાખે છે અને કોઈની સલાહ લેવાની મનાઈ કરે છે. ઓનલાઇન કામ આપવાના નામે થતી ઠગાઈમાં પણ આવી જ રમત રમવામાં આવે છે. લોકોને વીડિયો લાઇક કરવા અથવા વિવિધ પ્રોડક્ટને રેટિંગ આપવા જેવા સરળ કામ કરીને પૈસા કમાવવાની લાલચ આપવામાં આવે છે.

શરૂઆતમાં થોડી રકમ ચૂકવીને તેમનો વિશ્વાસ જીતવામાં આવે છે. ત્યારબાદ વધુ કમાણી મેળવવા માટે અથવા આગળનું કામ શરૂ કરવા માટે મોટી રકમ જમા કરાવવાનું કહેવામાં આવે છે. શરૂઆતમાં મળેલી નાની રકમ માત્ર એક લાલચ હોય છે. એક વાત હંમેશાં યાદ રાખવી કે પ્રામાણિક કામ મેળવવા માટે ક્યારેય પહેલાં તમારી પાસે પૈસા માગવામાં આવતા નથી.

એક અજાણ્યા છોકરાએ બચાવી લીધી જીવનભરની કમાણી!

અય્યર સાહેબની એ બપોરનો અંત એક એવી ઘટના સાથે આવ્યો, જેની કલ્પના કદાચ કોઈ ઠગે પણ કરી નહીં હોય. તેમના પાડોશમાં રહેતો એક છોકરો શરદીને કારણે તે દિવસે વહેલો ઘરે આવ્યો હતો. તે ચાર્જર લેવા અય્યર સાહેબના ઘરે પહોંચ્યો. ત્યાં તેણે જોયું કે અય્યર સાહેબ મોબાઇલની સ્ક્રીન સામે ધીમા અવાજે વાત કરી રહ્યા હતા. તેમનો ચહેરો ડરથી સાવ સફેદ પડી ગયો હતો.

છોકરાએ પૂછ્યું, “અંકલ, આ કોણ છે?” અય્યર સાહેબે પહેલાં તો ‘કોઈ નહીં’ એવું કહેવા માટે મોં ખોલ્યું. આ જ એક વાત હતી જે તેમને સતત કહેવા માટે દબાણ કરવામાં આવી રહ્યું હતું. પરંતુ તેના બદલે તેમણે સાચી વાત કહી દીધી અને આશ્ચર્યની વાત એ હતી કે માત્ર એક સેકન્ડમાં સ્ક્રીન પર બેઠેલો માણસ ગાયબ થઈ ગયો.

ઓરડામાં હવે માત્ર એક ફોન હતો અને તેની સાથે જોડાયેલો એક એવો કોલ હતો, જેની પાછળની આખી વાર્તા ખોટી હતી. દરેક વ્યક્તિ પાસે મુશ્કેલીના સમયે મદદ કરવા માટે આવો કોઈ પાડોશી કે ઓળખીતો હોય એવું જરૂરી નથી.

ઠગાઈનો ભોગ બન્યા હો તો ચૂપ ન રહો!

સાયબર ઠગાઈનો ભોગ બનનાર વ્યક્તિએ તાત્કાલિક રાષ્ટ્રીય સાયબર ક્રાઇમ હેલ્પલાઇન 1930 પર ફોન કરવો જોઈએ અથવા સત્તાવાર વેબસાઇટ cybercrime.gov.in પર ફરિયાદ નોંધાવવી જોઈએ. ફરિયાદ જેટલી વહેલી નોંધાવવામાં આવે એટલું સારું. કારણ કે સમયસર કરવામાં આવેલી ફરિયાદથી કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં ઠગોના ખાતામાં પૈસા આગળ ટ્રાન્સફર થાય તે પહેલાં જ તેને અટકાવવામાં મદદ મળી શકે છે. પરંતુ ઘણા લોકો શરમ અને સંકોચને કારણે કોઈને કંઈ કહેતા નથી.

તેમને લાગે છે કે તેઓ મૂર્ખ સાબિત થયા છે અથવા પોતાની ભૂલને કારણે પૈસા ગુમાવ્યા છે. પરંતુ આ જ મૌનનો ફાયદો ઠગો ઉઠાવે છે. એક વ્યક્તિ ચૂપ રહે છે અને એ જ ઠગ બીજા ઘરના અન્ય કોઈ નિર્દોષ વ્યક્તિને પોતાનો શિકાર બનાવે છે. આ આંકડાઓ પાછળ માત્ર પૈસાનું નુકસાન નથી. તેની પાછળ કોઈના પિતા છે. કોઈની માતા છે. કોઈના દાદા છે. જેમણે આખી જિંદગી મહેનત કરીને પોતાની બચત એકઠી કરી હતી. ઠગોની આખી યોજના આવા જ લોકોની લાગણીઓ, વિશ્વાસ અને નિર્દોષતાને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર કરવામાં આવી હતી.

એક વાત હંમેશાં યાદ રાખવી કે જો સ્ક્રીન પર બેઠેલી કોઈ અજાણી વ્યક્તિ તમને ડરાવે, કોઈને કંઈ ન કહેવાની સૂચના આપે અને તરત જ પૈસા મોકલવાનું કહે, તો તેની વાત માનતાં પહેલાં થોભો. ફોન કાપો અને કોઈ વિશ્વાસુ વ્યક્તિ સાથે વાત કરો. કારણ કે ઘણી વખત એક સાચી વ્યક્તિનો અવાજ તમને ખોટા માણસની જાળમાંથી બચાવી શકે છે. એક સવાલ, જે દરેકે પોતાને પૂછવો જોઈએ કે, જો સ્ક્રીન પર કોઈ અજાણી વ્યક્તિ તમને ડરાવે અને કોઈને પણ આ વાત ન કહેવાનું કહે, તો એ સમયે તમે સૌથી પહેલાં કોનો અવાજ સાંભળવા ઇચ્છશો?

સ્રોત: ભારતીય સાયબર ક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C), ગૃહ મંત્રાલયના સાયબર ફ્રોડ મિટિગેશનના આંકડા અને ધ વાયરનો અહેવાલ (વર્ષ 2024 દરમિયાન થયેલા નાણાકીય નુકસાન અને નોંધાયેલી ફરિયાદો). રાષ્ટ્રીય સાયબર ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ (cybercrime.gov.in) અને હેલ્પલાઇન નંબર 1930. અય્યર સાહેબનું પાત્ર સંપૂર્ણપણે કાલ્પનિક છે, વાસ્તવિક ઘટના કે વ્યક્તિ પર આધારિત નથી.

આ પણ વાંચો, ભારતનું સૌથી વધુ ફોટોકૉપી થતું ઓળખપત્ર!