કર્મચારી કે પાર્ટનર? ભારતીય ગિગ ઇકોનોમી અને ડિલિવરી વર્કર્સની વાસ્તવિકતા

વરસાદી રાત્રે ઘરના દરવાજે ગરમ પાર્સલ લઈને ઊભો રહેનાર ડિલિવરી રાઇડર માત્ર એક 'પાર્ટનર' નથી, પણ ભારતીય અર્થવ્યવસ્થામાં આવેલા એક મોટા બદલાવનું પ્રતીક છે. ગિગ ઇકોનોમીની આ ચમકદાર દુનિયા પાછળ છુપાયેલા પડકારો, કાનૂની અસ્પષ્ટતા અને શ્રમિકોની વાસ્તવિક સ્થિતિને ઉજાગર કરતી આ અહેવાલ પર એક નજર નાખો…

Image Credit source: AI Generated

Santosh Nair | Edited By: Ravi Prajapati | Updated on: Nov 15, 2026 | 10:00 AM

રાતના લગભગ 11 વાગ્યા હતા અને વરસાદ પડી રહ્યો હતો, ત્યારે ઘંટડી વાગી અને દરવાજા પર પીળી ભીની જેકેટ પહેરેલો એક યુવાન ઊભો હતો; બંને હાથમાં ગરમ પાર્સલ લઈને, જાણે કોઈ સૂતું બાળક હોય. આપણે તેને અર્જુન કહીશું. તેણે કહ્યું, “નમસ્તે સર, અને સર, રેટિંગ જરૂર આપજો.” ત્યારબાદ લિફ્ટનો દરવાજો બંધ થતા પહેલાં ચાલ્યો ગયો. તમે કોઈ અર્જુનને મળ્યા હશો. જે કદાચ તમે જોયું નથી, તે એ છે કે એપ તેને શું કહે છે. તે કર્મચારી નથી. તે “પાર્ટનર” છે. તેને પગાર મળતો નથી, દરેક કામની એક ફી મળે છે, અને જો તમે પૂછો કે તેનો માલિક કોણ છે, તો તે મલકીને કહી શકે છે કે એપ.

77 લાખ ભારતીયો ગિગ કામ કરે છે

આ જવાબ આકર્ષક છે, પણ કાનૂનમાં સરળ નથી, અને તેની અંદરનો નાનો સવાલ એ વાતના એક મોટા બદલાવને છુપાવી રહ્યો છે કે ભારતીયો હવે રોજી કેવી રીતે કમાય છે. ગિગ કામનો અર્થ મહિનાના બદલે કામના હિસાબે કમાવાનું છે. ડિલિવરી રાઇડર, કેબ ડ્રાઇવર, ઘરેલુ સેવા આપનારા અને એપ દ્વારા કામ મેળવનારા ફ્રીલાન્સર સૌ આમાં આવે છે. સરકારના નીતિ થિંક ટેન્ક નીતિ આયોગે વર્ષ 2022ના રિપોર્ટમાં અંદાજ લગાવ્યો કે, વર્ષ 2020-21 માં આશરે 77 લાખ ભારતીયો ગિગ કામ કરી રહ્યા હતા, અને આશા રાખી કે વઅર્શ 2029-30 સુધીમાં આ સંખ્યા આશરે 2.35 કરોડ સુધી પહોંચશે, એટલે કે દાયકાભરમાં લગભગ ત્રણ ગણી.

કારણો સ્પષ્ટ દેખાય છે. દરવાજો પહોળો છે. અવારનવાર ન ઇન્ટરવ્યુ હોય છે ન પ્રમાણપત્ર, અને ગાડી અને ફોનવાળો માણસ થોડા જ દિવસોમાં શરૂ કરી શકે છે. જે યુવાનને ગામમાં કામ નથી મળતું, કે જે માતાને બાળકોના હિસાબે કલાક જોઈએ છે, તેના માટે આ ખરેખર એક ભેટ છે. અર્જુન 19 વર્ષની ઉંમરે ગામથી શહેરમાં આવ્યો અને એક અઠવાડિયાની અંદર કમાવા લાગ્યો હતો.

સવાલ એ છે કે, આના બદલામાં શું છોડવામાં આવે? નિયમિત કર્મચારી પાસે સામાન્ય રીતે નિશ્ચિત વેતન, વેતન સાથેની રજા, પ્રોવિડન્ટ ફંડ અને વીમામાં નિયોક્તાનો હિસ્સો, અને ઈજા થવા પર કે કાઢી મૂકવા પર કેટલાક સંરક્ષણ હોય છે. ગિગ કર્મીને સામાન્ય રીતે પાર્ટનર માનવામાં આવે છે, કર્મચારી નહીં. પોતાનું બળતણ, મરામત અને ફોનનો ખર્ચ તે જાતે જ ઉઠાવે છે.

બીમાર પડે તો કમાણી અટકી જાય છે. રસ્તા પર ઈજા થાય તો હોસ્પિટલનું બિલ તેનું છે. પ્લેટફોર્મ દરેક ડિલિવરીનું ચૂકવણી બદલી શકે છે, અને તેની પાસે સોદાબાજીની તાકાત ઓછી છે. “પાર્ટનર” શબ્દ સમાનતાનો ભાવ આપે છે અને પૂછવું યોગ્ય છે કે, શું બંને પાસે સમાન તાકાત છે? જ્યારે એક ચૂકવણી, રસ્તો અને રેટિંગ નક્કી કરે છે, અને બીજો એક ઓછા તારાથી કામ ગુમાવી શકે છે.

કાયદામાં માન્યતા

કાયદો બનાવનારાઓએ ધ્યાન આપ્યું છે. વર્ષ 2020માં પસાર થયેલી સામાજિક સુરક્ષા સંહિતાએ પહેલીવાર ગિગ અને પ્લેટફોર્મ કર્મીઓને કાયદામાં માન્યતા આપી. તે વીમા, સ્વાસ્થ્ય અને માતૃત્ત્વ લાભ, અકસ્માત કવર અને વૃદ્ધાવસ્થા સહાયની વાત કરે છે અને પ્લેટફોર્મ કંપનીઓ પાસેથી અપેક્ષા રાખે છે કે તેઓ પોતાના વેપારનો એક નાનો હિસ્સો, એક મર્યાદા સુધી, આ કર્મીઓના ફંડમાં નાખે. રાજસ્થાન અને કર્ણાટક સહિત કેટલાક રાજ્યોએ પોતાના કાયદા પણ બનાવ્યા છે.

પરંતુ યોજના એટલી જ કામની હોય છે જેટલી તેના નામોની સૂચિ. સરકારનું ઇ-શ્રમ પોર્ટલ અસંગઠિત ક્ષેત્રના શ્રમિકોની નોંધણી કરે છે, જેથી લાભ તેમના સુધી પહોંચી શકે. 3 ઓગસ્ટ 2025 સુધી તેના પર 30.9 કરોડથી વધુ શ્રમિકો નોંધાયેલા હતા, જેમાં પ્લેટફોર્મ શ્રમિકો માત્ર 3.37 લાખથી થોડા વધુ હતા. તેને નીતિ આયોગના 77 લાખ ગિગ કર્મીઓના અનુમાન સામે રાખો, તો તફાવત ચોંકાવનારો છે.

બંને આંકડા અલગ-અલગ વર્ષોમાં થોડી અલગ ચીજો માપે છે, તેથી બરાબર સરખામણી થઈ શકતી નથી, પરંતુ ફાફડો એટલો પહોળો છે કે સૂચવે છે કે ઘણા બધા ગિગ કર્મીઓ હજી વ્યવસ્થાની અંદર નથી. બની શકે કે રાઇડરને પોર્ટલની ખબર ન હોય. ઓર્ડરોની વચ્ચે નોંધણીનો સમય ન હોય. અથવા તેને ડર હોય કે કંઈક માંગવાથી તેનું એકાઉન્ટ ચાલ્યું જશે. જે અધિકાર સુધી માનવી પહોંચી ન શકે, તે તેના માટે હજી પહોંચ્યો નથી. ઇ-શ્રમ પર નોંધણી હાલમાં મફત છે.

બીજા દેશો પણ આ જ ચર્ચા કરી રહ્યા છે

શું કરવામાં આવે, આના પર અભિપ્રાય વહેંચાયેલા છે, અને બંને પક્ષો કંઈક સાચું કહી રહ્યા છે. કંપનીઓ કહે છે કે, ગિગ કામનો અર્થ જ લવચીકતા છે, અને દરેક રાઇડરને કર્મચારી માનવાથી ખર્ચ વધશે અને નોકરીઓ ઘટશે. શ્રમિક સંગઠનો કહે છે કે, જ્યારે એપ ચૂકવણી, રસ્તો અને રેટિંગ નિયંત્રિત કરે છે, ત્યારે માણસ ખરેખર પોતાનો માલિક રહેતો નથી. બીજા દેશો પણ આ જ ચર્ચા કરી રહ્યા છે, અને ઉત્તર કદાચ એવી શ્રેણીમાં હોય જેને કાયદાએ હજી બરાબર નામ આપ્યું નથી, કર્મચારી અને સ્વતંત્ર ઠેકેદારની વચ્ચે ક્યાંક.

આ દરમિયાન, દર વખતે જ્યારે અર્જુનને રેટિંગ મળે છે, એક સંખ્યા એવી વ્યવસ્થામાં જાય છે જે નક્કી કરે છે કે કાલે તેને કેટલું કામ મળશે. જે પાંચ તારા આપણે એક સેકન્ડમાં દબાવી દઈએ છીએ, તે તેની પાસે ભલામણ પત્ર જેવી સૌથી નજીકની વસ્તુ છે. આપણે તેને ધ્યાન આપ્યા વગર લખી દઈએ છીએ. જ્યારે વરસાદની રાત્રે ઘંટડી વાગે, ત્યારે દરવાજા પર ઊભેલા માણસનું ધ્યાન રાખવાનું કોનું કામ છે?