ડિગ્રી હોવા છતાં ફૂડ ડિલિવરી કેમ કરવા મજબૂર છે યુવાનો? 70 લાખ જગ્યાઓ ખાલી હોવા છતાં કેમ નથી મળી રહી નોકરી?

અભ્યાસ પૂરો થવા અને સંગઠિત ક્ષેત્રમાં સાચી નોકરી મળવા વચ્ચેનો આ સમયગાળો ભારતીય યુવાનોના જીવનનો સૌથી ઓછો ચર્ચાતો હિસ્સો છે. જોકે, દર વર્ષે લાખો યુવાનો આ પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થાય છે. ઘણા દેશોમાં આ અંતરને સંયોગ પર છોડવામાં આવતું નથી, પરંતુ તેને દૂર કરવા માટે ઔપચારિક વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી છે. જર્મની આ માટેની સૌથી જાણીતી વ્યવસ્થાઓમાંની એક ચલાવે છે. તેને ‘ડ્યુઅલ એપ્રેન્ટિસશિપ મોડલ’ કહેવામાં આવે છે. આ મોડલમાં યુવાનો પોતાનો સમય વર્ગખંડમાં અભ્યાસ કરવા અને વાસ્તવિક કાર્યસ્થળ પર કામ શીખવા વચ્ચે વહેંચે છે. એટલું જ નહીં, તાલીમ દરમિયાન તેમને પગાર પણ મળે છે.

ભારતમાં એપ્રેન્ટિસની સંખ્યા જર્મનીની સરખામણીમાં આશરે 20 ગણી ઓછી

તાજેતરના ઉપલબ્ધ આંકડા અનુસાર, જર્મનીમાં આશરે 13 લાખ લોકો એપ્રેન્ટિસ તરીકે નોંધાયેલા હતા. લગભગ 8.3 કરોડની વસ્તી ધરાવતા આ દેશમાં એપ્રેન્ટિસની સંખ્યા કુલ વસ્તીના આશરે 1.5 ટકા જેટલી થાય છે. ભારતમાં પણ આ વિચારનું પોતાનું સ્વરૂપ છે, જેને નેશનલ એપ્રેન્ટિસશિપ પ્રમોશન સ્કીમ (NAPS) કહેવામાં આવે છે. પરંતુ તેના આંકડા એક અલગ જ ચિત્ર રજૂ કરે છે.

નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં આ યોજના હેઠળ આશરે 9.85 લાખ લોકોને એપ્રેન્ટિસ તરીકે સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. બીજી તરફ, ભારતની વસ્તી 140 કરોડથી વધુ છે. વસ્તીના પ્રમાણમાં જોઈએ તો ભારતમાં એપ્રેન્ટિસની સંખ્યા જર્મનીની સરખામણીમાં આશરે 20 ગણી ઓછી છે, જ્યારે ભારતની યુવા વસ્તી કુલ સંખ્યાની દૃષ્ટિએ ઘણી મોટી છે.

લાખો જગ્યાઓ ખાલી, છતાં યુવાનો અરજી કેમ નથી કરતા?

અહીં એક એવી બાબત સામે આવે છે, જે ખરેખર આશ્ચર્ય પમાડે છે. આ સમસ્યા માત્ર તકોની અછતની નથી. તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, ભારતમાં પોતાની જ એપ્રેન્ટિસશિપ યોજના હેઠળ 70 લાખથી વધુ જગ્યાઓ ખાલી પડી છે અને તેમાં ઉમેદવારોની નિમણૂક થઈ નથી. સમસ્યા જગ્યાઓની અછત નથી, પરંતુ તેના માટે અરજી કરનારા યુવાનોની ઘટતી સંખ્યા છે. વર્ષ 2022માં એપ્રેન્ટિસશિપ માટે 42.8 લાખ અરજીઓ આવી હતી, જે ઘટીને 2025માં માત્ર 4 લાખથી થોડી વધુ રહી ગઈ હતી. આ ઘટાડો નોંધપાત્ર છે અને અનેક સવાલો ઊભા કરે છે. કોલેજ અને કારકિર્દી વચ્ચે સેતુ બાંધવા માટે ખાસ બનાવવામાં આવેલી લાખો ખાલી જગ્યાઓ આખરે યુવાનોને આકર્ષવામાં કેમ નિષ્ફળ જઈ રહી છે?

ઓછું વેતન અને નોકરીની અનિશ્ચિતતા મુખ્ય કારણો

આનો એક ભાગ સીધો અર્થશાસ્ત્ર સાથે જોડાયેલો છે. એપ્રેન્ટિસશિપ દરમિયાન સામાન્ય રીતે દર મહિને ₹10,000થી ₹15,000 જેટલું વેતન મળે છે. ઘણીવાર આ માટે બીજા શહેરમાં જવું પડે છે અને તાલીમ પૂરી થયા પછી કાયમી નોકરી મળશે તેની કોઈ ગેરંટી હોતી નથી.

તેની સરખામણીમાં ગિગ વર્ક એટલે કે ફૂડ ડિલિવરી, કેબ ચલાવવી કે રિટેલ ક્ષેત્રમાં શિફ્ટ મુજબ કામ કરવું જેવા વિકલ્પોમાં ઝડપથી કમાણી શરૂ થઈ શકે છે. તેના માટે ઘણીવાર બીજે શહેરમાં જવાની જરૂર પડતી નથી અને લાંબા સમયની પ્રતિબદ્ધતા પણ હોતી નથી.

પોતાનો ખર્ચ ચલાવતા અથવા પરિવારની આવકમાં યોગદાન આપતા યુવાનો માટે તરત મળતી આવક વધુ મહત્ત્વની બની જાય છે. ભલે ગિગ વર્કમાં આવક અનિશ્ચિત હોય, પરંતુ તે ધીમી પ્રક્રિયા ધરાવતી અને સંગઠિત એપ્રેન્ટિસશિપ કરતાં વધુ આકર્ષક લાગે છે.

ગિગ વર્કથી કમાણી થાય છે, પરંતુ કારકિર્દી કેટલી આગળ વધે છે?

સમગ્ર દેશના સંદર્ભમાં વિચારીએ તો ગિગ વર્ક ખરેખર ઉપયોગી છે. તે લવચીક છે અને ઘણા લોકો માટે આવકનો વાસ્તવિક સ્ત્રોત છે. પરંતુ ગિગ વર્કથી હંમેશાં એવા વિશિષ્ટ અને પ્રમાણિત કૌશલ્યો વિકસતા નથી, જે ભવિષ્યમાં વધુ સારા પગાર અને સ્થિર કારકિર્દી તરફ દોરી જાય.

તેની સામે, સંગઠિત એપ્રેન્ટિસશિપનો મુખ્ય હેતુ જ આવો સેતુ બાંધવાનો છે. તેમાં કોલેજમાં મેળવેલા જ્ઞાનને વાસ્તવિક કાર્યસ્થળ પર જરૂરી કુશળતા સાથે જોડવામાં આવે છે. મોટાભાગનાં અસંગઠિત કામમાં આવી વ્યવસ્થિત તાલીમ મળતી નથી.

પરિણામે, ભારતમાં મોટા ભાગના યુવાનો માટે કોલેજ અને પહેલી સાચી નોકરી વચ્ચેનું અંતર કોઈ વ્યવસ્થિત તાલીમથી પૂરું થતું નથી. તેના બદલે, તેઓ જે કામ ઝડપથી શરૂ કરી શકે તે પસંદ કરે છે, પછી ભલે થોડાં વર્ષો પછી એ કામ તેમને ક્યાં લઈ જશે તે સ્પષ્ટ ન હોય.

શું યુવાનો ખોટા નિર્ણયો લઈ રહ્યા છે?

તેનો અર્થ એવો નથી કે યુવાનો ખોટા નિર્ણયો લઈ રહ્યા છે. મોટાભાગના યુવાનો પોતાના શહેરમાં રહીને, પોતાની પરિસ્થિતિ અને ઉપલબ્ધ વિકલ્પોને ધ્યાનમાં રાખીને વ્યવહારુ નિર્ણય લે છે. ખરો સવાલ એ છે કે જ્યારે લાખો ઔપચારિક જગ્યાઓ ખાલી છે અને યુવાનોની રાહ જોઈ રહી છે, ત્યારે સંગઠિત ક્ષેત્રમાં તાલીમ મેળવવાનો વિકલ્પ આટલો ઓછો આકર્ષક કેમ છે? એપ્રેન્ટિસશિપની વ્યવસ્થા એવી હોવી જોઈએ કે યુવાનોને તેમાં જોડાવા માટે યોગ્ય વેતન, ઉપયોગી તાલીમ અને ભવિષ્યમાં નોકરી મેળવવાની વધુ સારી સંભાવના દેખાય.

આગલી વખતે જ્યારે તમે કોઈ એવા યુવાન સ્નાતકને મળો, જે પોતાની કારકિર્દીનો આગળનો રસ્તો નક્કી કરવાની સાથે ગિગ વર્ક કરી રહ્યો હોય, ત્યારે તેને માત્ર ‘હવે આગળ શું કરશો?’ એવો સવાલ પૂછવાને બદલે એક વધુ ઉપયોગી સવાલ પૂછો. તેના જેવી વ્યક્તિ માટે સંગઠિત ક્ષેત્રમાં કારકિર્દી બનાવવાનો વિકલ્પ ખરેખર આકર્ષક બને તે માટે શું બદલાવું જોઈએ? આ સવાલનો જવાબ માત્ર યુવાનોના ભવિષ્ય માટે જ નહીં, પરંતુ દેશના રોજગાર અને કૌશલ્ય વિકાસના માળખા માટે પણ મહત્ત્વનો છે.

સ્રોત: નેશનલ એપ્રેન્ટિસશિપ પ્રમોશન સ્કીમ, કૌશલ્ય વિકાસ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા મંત્રાલયના 2022થી 2025 દરમિયાનના અરજી અને ભાગીદારીના આંકડા; નીતિ આયોગ દ્વારા એપ્રેન્ટિસશિપ યોજનાની ખામીઓ અંગેની સમીક્ષા; જર્મનીની ફેડરલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર વોકેશનલ એજ્યુકેશન એન્ડ ટ્રેનિંગ (BIBB)ના એપ્રેન્ટિસશિપ નોંધણીના આંકડા.

આ પણ વાંચો, ભારતમાં મોટાભાગની મહિલાઓ કામ કેમ નથી કરતી ?