મૂળભૂત અધિકારો તો યાદ છે, પણ દેશ પ્રત્યેની આ ફરજો વિશે કેટલું જાણો છો?

મોટાભાગના ભારતીયોને કોઈ મૂળભૂત અધિકારનું નામ પૂછો, તો જવાબ તરત મળી જાય છે. વાણી સ્વાતંત્ર્યનો અધિકાર, સમાનતાનો અધિકાર, ગરિમાપૂર્ણ જીવન જીવવાનો અધિકાર. હવે એ જ વ્યક્તિને કોઈ મૂળભૂત ફરજનું નામ પૂછો. ત્યારબાદ છવાતી શાંતિ ધ્યાન આપવા જેવી છે. મોટાભાગના નાગરિકો એ જણાવી શકે છે કે બંધારણ તેમને શું આપે છે. પરંતુ બદલામાં બંધારણ તેમની પાસેથી શું અપેક્ષા રાખે છે, તે જણાવવામાં તેમને ઘણી વધુ મુશ્કેલી પડે છે. તેમ છતાં, આ ફરજો અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને ખુદ બંધારણમાં અનુચ્છેદ 51A હેઠળ લખેલી છે. આજે આવી કુલ 11 મૂળભૂત ફરજો છે.

બંધારણ આપની પાસેથી શું અપેક્ષા રાખે છે ?

બંધારણ, રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રગીતનું સન્માન કરવું. સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામને પ્રેરણા આપનારા આદર્શોને જાળવી રાખવા. દેશની સાર્વભૌમત્વ અને એકતાનું રક્ષણ કરવું. ધર્મ અને પ્રદેશના ભેદભાવથી ઉપર ઊઠીને તમામ ભારતીયોમાં સદ્ભાવના વધારવી. દેશના સહિયારા સાંસ્કૃતિક વારસાનું જતન કરવું. જંગલો, તળાવો, નદીઓ અને વન્યજીવોનું રક્ષણ કરવું. વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અને જિજ્ઞાસાની ભાવના વિકસાવવી. જાહેર સંપત્તિનું રક્ષણ કરવું અને હિંસાથી દૂર રહેવું. આપણે જે કંઈ કરીએ તેમાં શ્રેષ્ઠતા હાંસલ કરવાનો પ્રયાસ કરવો. અને પાછળથી ઉમેરવામાં આવેલી એક ફરજ મુજબ, 6થી 14 વર્ષની ઉંમરનાં દરેક બાળકને શિક્ષણ મેળવવાની તક ખરેખર મળે તે સુનિશ્ચિત કરવું.

નાગરિકોની ફરજોની યાદી

આ ફરજો 1950માં સ્વીકારાયેલા મૂળ બંધારણનો હિસ્સો નહોતી. 1976માં 42મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા આ ફરજો ઉમેરવામાં આવી હતી. આ માટે સરદાર સ્વર્ણ સિંહની અધ્યક્ષતામાં રચાયેલી સમિતિએ ભલામણ કરી હતી. અહીં ઇતિહાસની એક વાત જાણવા જેવી છે. આ માત્ર એક હકીકત છે, કોઈ અભિપ્રાય નહીં. વર્ષ 1976 એ કટોકટીના સમયગાળામાં આવે છે. એ એવો સમય હતો જ્યારે કેટલાક મૂળભૂત અધિકારોને પણ થોડા સમય માટે સ્થગિત કરવામાં આવ્યા હતા. એટલે કે, નાગરિકોની ફરજોની યાદી બંધારણમાં લગભગ એ જ સમયે ઉમેરવામાં આવી, જ્યારે આ ફરજોને સંતુલિત કરવાના હેતુથી જોવામાં આવતા કેટલાક અધિકારો ભારતના લોકશાહી ઇતિહાસના સૌથી મુશ્કેલ સમયગાળામાંથી પસાર થઈ રહ્યા હતા.

લોકોની ફરજ

બાળકોના શિક્ષણ સાથે જોડાયેલી બીજી એક ફરજ ઘણી પાછળથી, વર્ષ 2002માં ઉમેરવામાં આવી હતી. આ હકીકત જાણીને મોટાભાગના લોકોને આશ્ચર્ય થાય છે. અહીં એક એવી વાત આવે છે, જે જાણ્યા પછી મોટાભાગના લોકોને ખરેખર આશ્ચર્ય થાય છે. મૂળભૂત અધિકારોથી વિપરીત, મૂળભૂત ફરજોનો સીધો અમલ અદાલત દ્વારા કરાવી શકાતો નથી. ‘સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના આદર્શોનું જતન ન કરવા’ અથવા પૂરતી વૈજ્ઞાનિક વિચારસરણી ન ધરાવવા બદલ કોઈ વ્યક્તિની ધરપકડ કરી શકાતી નથી. આ ફરજો નૈતિક અને નાગરિક પ્રતિબદ્ધતાઓ તરીકે લખવામાં આવી હતી, ગુના તરીકે નહીં.

પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે આ માત્ર ખાલી શબ્દો છે. ભારતીય અદાલતોએ અનેક વખત અન્ય કાયદાઓનું અર્થઘટન કરતી વખતે મૂળભૂત ફરજોનો ઉપયોગ કર્યો છે. ખાસ કરીને પર્યાવરણ અને જાહેર સંપત્તિના રક્ષણ સાથે સંકળાયેલા કેસોમાં, નાગરિકો પાસેથી બંધારણ જે ભાવનાની અપેક્ષા રાખે છે, તેના માર્ગદર્શક તરીકે આ ફરજોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ભલે નાગરિકોને ફરજપૂર્વક તેનું પાલન કરાવી શકાય તેમ ન હોય.

દેશ માટે આપે શું યોગદાન આપે છે ?

અધિકારો સામાન્ય રીતે આ પ્રશ્નનો જવાબ આપે છે કે હું સરકાર અને અન્ય લોકો પાસેથી શું માગી શકું? જ્યારે ફરજો શાંતિથી એક અલગ પ્રશ્ન પૂછે છે કે માત્ર આ દેશનો એક ભાગ હોવાના નાતે, હું આ દેશ માટે શું યોગદાન આપું છું? જે નાગરિક પોતાના અધિકારો માટે જોરશોરથી અવાજ ઉઠાવે છે, પરંતુ આ ફરજો વિશે ક્યારેય વિચારતો નથી, તે કોઈ કાયદો તોડી રહ્યો નથી. પરંતુ તે પોતાના વિશે બંધારણ જે કંઈ કહે છે, તેનો માત્ર અડધો જ ભાગ વાંચી રહ્યો છે.

જાહેર બગીચો, રેલવે પ્લેટફોર્મ કે બસ સ્ટેન્ડ જેવી કોઈ સામાન્ય જગ્યાનો વિચાર કરો. તેને સ્વચ્છ રાખવી, તેને નુકસાન ન પહોંચાડવું અને તેને કોઈ બીજાની સમસ્યા માનીને છોડી ન દેવી. આ બાબતો પર કોઈ પોલીસકર્મી સતત નજર રાખતો નથી. આ બધું લગભગ સંપૂર્ણપણે અનુચ્છેદ 51Aમાં વ્યક્ત કરવામાં આવેલી એ શાંત અપેક્ષા પર આધારિત છે કે નાગરિકો પોતે જ કાળજી લેવાનું પસંદ કરશે.

તેનો અર્થ એવો નથી કે ફરજોને પણ અધિકારોની જેમ કાયદાકીય રીતે લાગુ કરવામાં આવે અને નાગરિકોની દરેક નાની ભૂલને કાનૂની ગુનો બનાવી દેવામાં આવે. સામાન્ય રીતે લોકશાહી વ્યવસ્થાઓ આ વિચારનો વિરોધ કરે છે અને તેના યોગ્ય કારણો પણ છે. પરંતુ કોઈ બાબતનો કાયદાકીય રીતે અમલ ન કરાવી શકાતો હોય અને તે બાબતનું કોઈ મહત્ત્વ જ ન હોય આ બંને વચ્ચે મોટો તફાવત છે.

દેશ માત્ર કાયદાઓથી નહીં પરંતુ લોકોની આદતોથી પણ ચાલે છે

કોઈ પણ દેશ માત્ર તેના કાયદાઓથી નહીં. પરંતુ લોકોની આદતોથી પણ ચાલે છે. આ આદતો મોટાભાગે એ વાત પર આધારિત હોય છે કે નાગરિકો વારંવાર, શાંતિથી અને પોતાની જવાબદારી સમજીને વર્તે છે. તેઓ એવું માને છે કે આ ફરજો મહત્ત્વની છે, ભલે કોઈ તેમને જોઈ રહ્યું ન હોય અને કોઈ અદાલતમાં એ સાબિત પણ ન કરી શકે. આગલી વખતે જ્યારે તમે તમારા નજીકના કોઈ અધિકારનો ઉપયોગ કરો, ત્યારે કદાચ એક બીજો પ્રશ્ન પૂછવા જેવો છે. બંધારણના એ જ પાનાં પર ક્યાંક એક ફરજ પણ લખેલી છે, જે તમારી પાસેથી કંઈક માગે છે.

સ્રોત: ભારતનું બંધારણ, અનુચ્છેદ 51A, ભાગ 4A; 42મો બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 1976 અને સ્વર્ણ સિંહ સમિતિની ભલામણો; 86મો બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 2002, જેના દ્વારા બાળકોના શિક્ષણ સાથે જોડાયેલી અગિયારમી મૂળભૂત ફરજ ઉમેરવામાં આવી હતી.

આ પણ વાંચો, તમારા ઘરની બહાર રહેલા ફૂટપાથનો સાચો માલિક કોણ છે? જાણો