Breaking News: ‘નથી જોઈતુ સેકન્ડ ક્લાસ સ્ટેટસ’- ભારતે વિટો પાવર વિનાની UNSC ની સ્થાયી સદસ્યતા લેવાનો ઘસીને પાડી ‘ના’
UNSC માં સુધારાને લઈને ભારતે ફરી એકવાર કડક વલણ દર્શાવ્યુ છે. ભારતના સ્થાયી પ્રતિનિધિ રાજદૂત હરીશ પર્વથનેની એ સ્પષ્ટ જણાવ્યુ છે કે વિટો પાવર વિનાની સ્થાયી સદસ્યતા 'સેકન્ડ ક્લાસ' સ્ટેટસ બરાબર છે અને ભારત તેનો ક્યારેય સ્વીકાર નહીં કરે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC) ના સદસ્ય હોવાનું મુખ્ય આકર્ષણ વીટો પાવર છે. વીટો પાવર જ તેના સદસ્યોને એ અધિકારો આપે છે કે UNSC દ્વારા પરીત કોઈપણ નિર્ણયનો અમલ થશે કે નહીં. ભારત વિશ્વની એક પ્રમુખ શક્તિ તરીકે ઉભરી રહ્યુ છે, અને ભારત છેલ્લા ઘણા સમયથી આ સુરક્ષા પરિષદમાં સ્થાયી સદસ્યતા મેળવવા પ્રયત્નશીલ છે.
પરંતુ વીટો પાવર વિના સ્થાયી સદસ્યતાની ચર્ચા વચ્ચે ભારતે આવા કોઈપણ પ્રસ્તાવને સ્પષ્ટ રીતે ફગાવી દીધો છે. UNSC માં ભારતના સ્થાયી પ્રતિનિધિ રાજદૂત હરીશ પર્વથનેની એ સ્પષ્ટ કહ્યુ કે વિટો વિનાની સ્થાયી સદસ્યતા ‘સેકન્ડ ક્લાસ’ સ્ટેટસ બરાબર છે. અને ભારત તેનો સ્વીકાર નહીં કરે
સોમવારે આ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભામાં આંતર-સરકારી વાટાઘાટોની પૂર્ણ બેઠક દરમિયાન ‘વીટોના સવાલ’ પર બોલતા, રાજદૂત પર્વથનેનીએ જણાવ્યું હતું કે, “જ્યાં સુધી વીટોની જોગવાઈ અસ્તિત્વમાં છે, ત્યાં સુધી સુરક્ષા પરિષદના તમામ કાયમી સભ્યો પાસે આ અધિકાર હોવો જોઈએ. ન્યાય અને નિષ્પક્ષતાની માંગ છે કે તમામ કાયમી સભ્યો પાસે સમાન અધિકારો અને જવાબદારીઓ હોય.”
તેમણે કહ્યુ, “વીટો અંગે ભારતનું વલણ સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે તે સૌ જાણે છે. અમે ફરી જણાવીએ છીએ કે જ્યાં સુધી વીટોની જોગવાઈ છે ત્યાં સુધી સુધારા બાદ બનનારી પરિષદના તમામ સ્થાયી સદસ્યો પાસે આ અધિકાર હોવો જોઈએ.”
પર્વથનેનીએ કહ્યુ, સુરક્ષા પરિષદમાં સુધારા હેઠળ વિટો વિનાની દીર્ઘકાલીન સદસ્યોની એક નવી કેટેગરી બનાવવી, તેને સેકન્ડ ક્લાસનું સદસ્ય બનાવી દેશે. તેનાથી P5 (5 સ્થાયી સદસ્યો)
પર્વતેનેનીએ જણાવ્યું હતું કે સુરક્ષા પરિષદના સુધારાના ભાગરૂપે “વીટો સત્તા વિનાના લાંબા ગાળાના સભ્યોની એક નવી શ્રેણી” ઊભી કરવાથી, વાસ્તવમાં તેઓ ‘બીજા દરજ્જાના’ સભ્યો બની જશે. આનાથી P5 (પાંચ કાયમી સભ્યો) ની નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં કોઈ ફેરફાર આવશે નહીં.
તેમણે વધુમાં કહ્યું કે કાયમી સભ્યોની નવી શ્રેણી સ્થાપિત કરવી ભલે તેમાં વીટો સત્તા હોય કે ન હોય તે પહેલેથી જ જટિલ ચર્ચાને વધુ ગૂંચવી નાખશે. આનાથી તો “તે અસમાનતા વધુ ઊંડી બનશે જેને આપણે દૂર કરવા માંગીએ છીએ.”
ભારતના રાજદૂતે જણાવ્યું, “સમયાંતરે યોજાતી ચૂંટણીઓ અને કાયમી સભ્યપદની વિભાવનાઓ મૂળભૂત રીતે એકબીજાથી વિરોધાભાસી છે.”
તેમણે ટિપ્પણી કરી, “ઇતિહાસ આપણને એક બોધપાઠ આપે છે.” તેમણે યાદ અપાવ્યું કે જ્યારે ૧૯૬૫માં સુરક્ષા પરિષદનો વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો, ત્યારે અસ્થાયી સભ્યોની સંખ્યા 6 થી વધારીને 10 કરવામાં આવી હતી, જ્યારે કાયમી સભ્યોની સંખ્યા 5 જ રહી હતી.
પર્વતનેનીએ નોંધ્યું કે આનાથી કાયમી અને ચૂંટાયેલા સભ્યોનું પ્રમાણ 5:6 થી બદલાઈને 5:10 થઈ ગયું, જેનાથી ‘P5’ (પાંચ કાયમી સભ્યો) ની સ્થિતિ વધુ મજબૂત બની.
ભારતીય રાજદ્વારીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે વીટો (નિષેધાધિકાર) ને મર્યાદિત કરવાના મુદ્દાને સુરક્ષા પરિષદના સુધારાના અન્ય પાસાઓ જેમ કે સભ્યપદની શ્રેણીઓ, પ્રાદેશિક પ્રતિનિધિત્વ, પરિષદનું કદ અને તેની કાર્યપદ્ધતિથી અલગ રાખીને વિચારી શકાય નહીં.
તેમણે કહ્યું, “ભારત સુરક્ષા પરિષદના સુધારા માટે એક વ્યાપક અભિગમ અપનાવવાની પોતાની માંગનું પુનરાવર્તન કરે છે. આ પ્રક્રિયા લેખિત પ્રસ્તાવો પર આધારિત વાટાઘાટોથી શરૂ થવી જોઈએ, જેમાં સ્પષ્ટ સમયમર્યાદા અને નિર્ધારિત ઉદ્દેશ્યોનો સમાવેશ હોવો જોઈએ.”
ભારતે પરિષદની કાર્યપદ્ધતિ અંગે ચર્ચા કરતા, જણાવ્યુ “વીટો” (નિષેધાધિકાર) માત્ર કાયમી સભ્યો દ્વારા ઔપચારિક રીતે આપવામાં આવેલા મત પૂરતો જ સીમિત નથી.
બિન-કાયમી સભ્યપદ માટે ભારતનો દાવો
ભારતે સતત કાયમી અને બિન-કાયમી બંને શ્રેણીઓમાં સભ્યપદના વિસ્તરણની હિમાયત કરી છે. વધુમાં, ભારતે ચેતવણી આપી છે કે જો સુધારાના પ્રયાસો માત્ર બિન-કાયમી સભ્યોની સંખ્યા વધારવા સુધી જ સીમિત રાખવામાં આવે, તો તેને વાસ્તવમાં એક નિષ્ફળતા જ ગણવામાં આવશે.
સુરક્ષા પરિષદમાં સુધારા લાવવાના લાંબા સમયથી ચાલતા પ્રયાસોમાં નવી દિલ્હી અગ્રણી રહ્યું છે. ભારતનું માનવું છે કે 1945માં સ્થપાયેલી આ સંસ્થા 21મી સદી માટે યોગ્ય નથી અને તે વર્તમાન ભૌગોલિક-રાજકીય વાસ્તવિકતાઓને પ્રતિબિંબિત કરવામાં નિષ્ફળ રહી છે.
ભારતે વારંવાર એ વાત પર ભાર મુક્યો કે સુરક્ષા પરિષદમાં કાયમી બેઠક મેળવવા માટે તે સંપૂર્ણ હકદાર છે.
આ ઉપરાંત, ભારત 2028-29ના કાર્યકાળ માટે બિન-કાયમી બેઠક મેળવવાના પ્રયાસમાં છે. આ કાર્યકાળ માટેની ચૂંટણી આવતા વર્ષે જૂન મહિનામાં યોજાવાની છે, જેમાં એશિયા-પેસિફિક જૂથ માટે ફાળવવામાં આવેલી એકમાત્ર બેઠક માટે ભારત અને તજાકિસ્તાન વચ્ચે સ્પર્ધા થશે.
સુરક્ષા પરિષદમાં વીટો પાવરના વિશેષાધિકાર
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદના પાંચ સ્થાયી સદસ્યો (અમેરિકા, રશિયા, ચીન, બ્રિટેન અને ફ્રાંસ) પાસે વીટો પાવરનો વિશેષ અધિકાર છે. તેના દ્વારા કોઈપણ સ્થાયી સદસ્ય કોઈપણ મહત્વપૂર્ણ પ્રસ્તાવને એકલો રોકી શકે છે ભલે અન્ય 14 દિશો તેના પક્ષમાં હોય.
આ શક્તિ મુખ્ય રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ, સુરક્ષા અને પ્રતિબંધ લગાવવા, સૈન્ય કાર્યવાહીને મંજૂરી દેવા અને નવા સદસ્યોના પ્રવેશ જેવા મામલા પર લાગુ થાય છે.
વીટોના કારણે આ દેશોનો પરિષદ પર નોંધપાત્ર પ્રભાવ રહે છે. તેઓ તેમના રાષ્ટ્રીય હિતો, સહયોગીઓ અને સંવેદનશીલ મુદ્દાઓની રક્ષા કરી શકે છે. તેમને આ સદસ્યોની સરખામણીએ અસાધારણ રાજકીય વજન અને પ્રભાવ આપે છે, જેનાથી પરિષદના નિર્ણયોમાં તેમની સહમતી અનિવાર્ય બની જાય છે.
