ન પાસપોર્ટ, ન આધાર કાર્ડ… તો ભારતીય નાગરિક હોવાનો પુરાવો શું? જાણો કયા દસ્તાવેજો સૌથી મહત્વના છે

આધાર કાર્ડ, પાન કાર્ડ, મતદાર ઓળખ કાર્ડ (વોટર આઈડી) અને પાસપોર્ટ જેવા દસ્તાવેજો આજે લગભગ દરેક ભારતીય પાસે હોય છે. મોટાભાગના લોકો માને છે કે આ દસ્તાવેજો તેમની ઓળખ સાથે સાથે ભારતીય નાગરિકતાનો પણ પુરાવો છે. પરંતુ કાયદાકીય રીતે હકીકત કંઈક અલગ છે.

ભારતમાં નાગરિકતા કોઈ એક કાર્ડ કે ઓળખપત્રના આધારે નક્કી થતી નથી. ભારતીય બંધારણ અને નાગરિકતા અધિનિયમ, 1955 હેઠળ નક્કી કરાયેલા નિયમોના આધારે નાગરિકતા આપવામાં આવે છે. તેથી પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે આખરે ભારતીય નાગરિકતાનો સાચો પુરાવો શું છે? ચાલો આ મુદ્દાને વિગતવાર સમજીએ.

નાગરિકતા એટલે શું?

નાગરિકતા એ કોઈ વ્યક્તિ અને તેના દેશ વચ્ચેનો કાનૂની સંબંધ છે. આ સંબંધના આધારે વ્યક્તિને બંધારણ હેઠળ વિવિધ અધિકારો અને સુવિધાઓ પ્રાપ્ત થાય છે. મતદાનનો અધિકાર, સરકારી યોજનાઓનો લાભ, સરકારી નોકરીની તક, કાનૂની સુરક્ષા અને દેશ સાથેનો અધિકૃત સંબંધ – આ બધું નાગરિકતા દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય છે.

દરેક દેશ નક્કી કરે છે કે કોણ તેનો નાગરિક ગણાશે અને કોણ નહીં. ભારતમાં પણ આ નિયમો બંધારણ અને નાગરિકતા કાયદા દ્વારા નક્કી કરવામાં આવ્યા છે.

બોમ્બે હાઈકોર્ટનું મહત્વપૂર્ણ નિરીક્ષણ

તાજેતરમાં બોમ્બે હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આધાર કાર્ડ, પાન કાર્ડ અને મતદાર ઓળખ કાર્ડ ભારતીય નાગરિકતાનો પુરાવો નથી. કોર્ટના આ અવલોકન બાદ નાગરિકતા અને ઓળખપત્ર વચ્ચેનો તફાવત ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે.

વિશેષજ્ઞોના જણાવ્યા મુજબ, ભારતમાં નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે કોઈ એક ફરજિયાત દસ્તાવેજ નક્કી કરવામાં આવ્યો નથી. દરેક કેસમાં સંબંધિત પુરાવાઓ અને કાનૂની દસ્તાવેજોના આધારે નિર્ણય લેવામાં આવે છે.

ભારતીય બંધારણ શું કહે છે?

ભારતીય બંધારણના ભાગ-2માં, અનુચ્છેદ 5થી 11 સુધી નાગરિકતા સંબંધિત જોગવાઈઓ આપવામાં આવી છે. 26 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ બંધારણ અમલમાં આવ્યું ત્યારે ભારતમાં રહેતા અને નક્કી કરેલી શરતો પૂર્ણ કરતા લોકોને ભારતીય નાગરિક તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી હતી.

દેશના ભાગલા દરમિયાન પાકિસ્તાનમાંથી ભારતમાં આવેલા કેટલાક લોકો માટે પણ વિશેષ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી હતી.

નાગરિકતા અધિનિયમ, 1955 શું છે?

બંધારણ અમલમાં આવ્યા બાદ નાગરિકતા સંબંધિત નિયમોને વધુ સ્પષ્ટ બનાવવા માટે નાગરિકતા અધિનિયમ, 1955 ઘડવામાં આવ્યો હતો. આ કાયદો જણાવે છે કે કઈ પરિસ્થિતિઓમાં ભારતીય નાગરિકતા મળી શકે અને ક્યારે સમાપ્ત થઈ શકે.

કાયદા અનુસાર નીચેના આધારે ભારતીય નાગરિકતા મળી શકે છે:

• જન્મ દ્વારા
• વંશ દ્વારા
• નોંધણી (Registration) દ્વારા
• નેચરલાઈઝેશન (Naturalization) દ્વારા
• કોઈ નવા વિસ્તારના ભારતમાં વિલીનીકરણ દ્વારા

જન્મના આધારે નાગરિકતા કેવી રીતે મળે?

નાગરિકતા અધિનિયમની કલમ 3 અનુસાર, જન્મના આધારે નાગરિકતા આપવામાં આવે છે. 26 જાન્યુઆરી 1950થી 1 જુલાઈ 1987 વચ્ચે ભારતમાં જન્મેલા મોટાભાગના લોકો ભારતીય નાગરિક ગણાય છે.

ત્યારબાદના વર્ષોમાં માતા-પિતાની નાગરિકતા અને અન્ય શરતો પણ ઉમેરવામાં આવી હતી. એટલે કે માત્ર ભારતમાં જન્મ લેવો પૂરતો નથી, પરંતુ જન્મની તારીખ અને માતા-પિતાની સ્થિતિ પણ મહત્વ ધરાવે છે.

વિદેશમાં જન્મેલા બાળકોને પણ મળી શકે છે નાગરિકતા

નાગરિકતા અધિનિયમની કલમ 4 મુજબ, જો બાળકનો જન્મ ભારતની બહાર થયો હોય પરંતુ તેના માતા કે પિતા પૈકી કોઈ એક ભારતીય નાગરિક હોય, તો તે ભારતીય નાગરિકતાનો દાવો કરી શકે છે.

3 ડિસેમ્બર 2004 પછી વિદેશમાં જન્મેલા બાળકો માટે ભારતીય દૂતાવાસમાં નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં નોંધણી કરાવવી જરૂરી છે.

નોંધણી અને નેચરલાઈઝેશનનો માર્ગ

કેટલાક વિદેશી નાગરિકો પણ કાનૂની પ્રક્રિયા દ્વારા ભારતીય નાગરિકતા મેળવી શકે છે. નાગરિકતા અધિનિયમની કલમ 5 હેઠળ નોંધણી અને કલમ 6 હેઠળ નેચરલાઈઝેશનની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

જ્યારે અરજી મંજૂર થાય છે, ત્યારે ભારત સરકાર દ્વારા નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર (Citizenship Certificate) જારી કરવામાં આવે છે, જે નાગરિકતાનો સત્તાવાર પુરાવો ગણાય છે.

તો ભારતીય નાગરિકતાનો સાચો પુરાવો શું છે?

ભારતમાં નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે કોઈ એક સર્વસ્વીકાર્ય દસ્તાવેજ નથી. જોકે કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં નીચેના દસ્તાવેજો મહત્વના પુરાવા બની શકે છે:

• જન્મ પ્રમાણપત્ર (Birth Certificate)
• નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર (Citizenship Certificate)
• ભારત સરકાર દ્વારા જારી નાગરિકતા સંબંધિત આદેશો
• ભારતીય દૂતાવાસમાં નોંધણીના રેકોર્ડ
• ગેઝેટ નોટિફિકેશન (Gazette Notification)

વ્યક્તિએ કયા આધારે નાગરિકતા મેળવી છે તેના આધારે પુરાવા પણ બદલાઈ શકે છે.

આધાર, પાન, પાસપોર્ટ અને વોટર આઈડી શું છે?

આધાર કાર્ડ ઓળખ અને સરકારી યોજનાઓનો લાભ મેળવવા માટે ઉપયોગી દસ્તાવેજ છે. પાન કાર્ડ કરવેરા સંબંધિત કામગીરી માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. મતદાર ઓળખ કાર્ડ મતદાનના અધિકાર સાથે જોડાયેલું છે.

વિદેશ મંત્રાલયના અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, પાસપોર્ટ એક પ્રવાસ (Travel) દસ્તાવેજ છે, નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર નથી. તે જ રીતે રેશન કાર્ડ, ડ્રાઈવિંગ લાઈસન્સ, બેંક પાસબુક અથવા વીજળીના બિલ જેવા દસ્તાવેજો ઓળખ અને સરનામા માટે ઉપયોગી છે, પરંતુ નાગરિકતાનો અંતિમ પુરાવો માનવામાં આવતા નથી.

શું દસ્તાવેજ ન હોવાને કારણે નાગરિકતા ખોવાઈ જાય?

ના. જો કોઈ વ્યક્તિ પાસે આધાર કાર્ડ, પાન કાર્ડ, પાસપોર્ટ, મતદાર ઓળખ કાર્ડ અથવા અન્ય દસ્તાવેજો ન હોય, તો માત્ર તેના આધારે તેની નાગરિકતા સમાપ્ત થઈ જતી નથી.

ભારતમાં નાગરિકતા બંધારણ અને કાયદા દ્વારા નક્કી થાય છે, કોઈ એક કાર્ડ દ્વારા નહીં. તેથી નાગરિકતા સંબંધિત કોઈપણ વિવાદમાં કોર્ટ અને સરકારી એજન્સીઓ જન્મના રેકોર્ડ, કાનૂની દસ્તાવેજો અને અન્ય પુરાવાઓના આધારે નિર્ણય લે છે.

આ દસ્તાવેજો નાગરિકતા સાબિત કરવામાં મદદરૂપ બની શકે છે..

• જન્મ પ્રમાણપત્ર (Birth Certificate)
• નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર (Citizenship Certificate)
• ભારત સરકાર દ્વારા જારી નાગરિકતા સંબંધિત પ્રમાણપત્ર
• ભારતીય દૂતાવાસમાં નોંધણીના રેકોર્ડ
• ગેઝેટ નોટિફિકેશન
• માત્ર આ દસ્તાવેજો નાગરિકતાનો પુરાવો નથી
• આધાર કાર્ડ
• પાન કાર્ડ
• મતદાર ઓળખ કાર્ડ
• પાસપોર્ટ
• રેશન કાર્ડ
• ડ્રાઈવિંગ લાઈસન્સ
• બેંક પાસબુક
• વીજળી, પાણી અથવા ગેસના બિલ

ભારતીય નાગરિકતા એક કાનૂની સ્થિતિ છે, જે બંધારણ અને નાગરિકતા કાયદા દ્વારા નક્કી થાય છે. તેથી કોઈપણ ઓળખપત્રને નાગરિકતાનો અંતિમ પુરાવો માનતા પહેલાં કાયદાકીય જોગવાઈઓને સમજવી જરૂરી છે.

પાસપોર્ટ એ નાગરિકતાનો પુરાવો નથી, મુસાફરી માટેનો દસ્તાવેજ છે, ભારતના વિદેશ મંત્રાલયનું નિવેદન