ભારત રાજ્યનો નકશો બદલી શકે, પણ કોઈ રાજ્ય દેશ ન તોડી શકે! જાણો બંધારણના કયા એક જ શબ્દમાં છુપાયેલી છે ભારતની અખંડ તાકાત

2014માં આંધ્ર પ્રદેશ બે ભાગમાં વહેંચાયો હતો. તેલંગાણા ભારતનું 29મું રાજ્ય બન્યું. તેની પોતાની સરકાર હતી. પોતાની વિધાનસભા હતી અને તેની પોતાની રાજધાની હતી. સંસદે કાયદો બનાવ્યો. દેશના નકશા પર એક સીમા બદલાઈ ગઈ. ઘણા દાયકાઓથી સાથે રહેલું એક રાજ્ય હવે પહેલાં જેવું રહ્યું નહીં.

આ માટે અસરગ્રસ્ત રાજ્યોમાં કોઈ જનમતસંગ્રહ કરાવવામાં આવ્યો નહોતો. બંને રાજ્યોની વિધાનસભાઓની સર્વસંમતિ પણ જરૂરી નહોતી. સંસદે બંધારણ દ્વારા મળેલી પોતાની સત્તાનો ઉપયોગ કરીને દેશની અંદર એક રાજ્યની સીમા બદલી.

ભારત રાજ્યોનો સંઘ હશે

જો તમને પહેલી નજરે એવું લાગે કે આવું કાયદેસર રીતે શક્ય ન હોવું જોઈએ, તો તેનો જવાબ આપણા બંધારણની પહેલી જ કલમમાં છુપાયેલો છે. બંધારણ કહે છે: “India, that is Bharat, shall be a Union of States.” એટલે કે ભારત, રાજ્યોનો સંઘ હશે. ધ્યાન આપવા જેવી વાત એ છે કે બંધારણે ભારતને માત્ર રાજ્યોનું “Federation” કહ્યું નથી. તેણે “Union” શબ્દ પસંદ કર્યો. આ માત્ર ભાષાનો ફરક નહોતો. આ શબ્દ પર બંધારણ સભામાં ચર્ચા થઈ હતી અને બંધારણની ડ્રાફ્ટિંગ કમિટીના અધ્યક્ષ ડો. બી. આર. આંબેડકરે સમજાવ્યું હતું કે “Union” શબ્દ જાણી જોઈને પસંદ કરવામાં આવ્યો હતો.

સ્વતંત્ર રાજ્યો પોતાની ઇચ્છાથી એકસાથે આવે અને એક સંઘ બનાવે

સામાન્ય રીતે ફેડરેશનની કલ્પના એવી હોય છે કે પહેલાંથી અસ્તિત્વ ધરાવતા સ્વતંત્ર રાજ્યો પોતાની ઇચ્છાથી એકસાથે આવે અને એક સંઘ બનાવે. અમેરિકાની 13 કોલોનીઓ 1787માં આવી જ રીતે એક સંઘીય વ્યવસ્થામાં આવી હતી. જો કોઈ વ્યવસ્થા સ્વતંત્ર એકમોના પરસ્પર કરારથી બનેલી હોય, તો આગળ એક પ્રશ્ન પણ ઊભો થઈ શકે છે. જો તેઓ પોતાની ઇચ્છાથી સાથે આવ્યા હતા, તો શું તેઓ પોતાની ઇચ્છાથી અલગ પણ થઈ શકે? અમેરિકામાં આ જ પ્રશ્ન 1861માં મોટો વિવાદ બન્યો. દક્ષિણના રાજ્યોએ અલગ થવાનો દાવો કર્યો અને ત્યારબાદ અમેરિકન ગૃહયુદ્ધ થયું. અંતે આ પ્રશ્ન યુદ્ધ દ્વારા નક્કી થયો.

ભારત નામનો સંઘ

ભારતના બંધારણના ઘડવૈયાઓએ શરૂઆતથી જ આ પ્રશ્ન ખુલ્લો રાખવા ઇચ્છ્યો નહોતો. ભારતનાં રાજ્યો એ રીતે સ્વતંત્ર દેશો નહોતાં કે જેઓ પોતાની સાર્વભૌમ ઇચ્છાથી બેસીને કોઈ કરાર કરે અને પછી ભારત નામનો સંઘ બનાવે. ભારત જે પ્રદેશોથી બન્યું તેમાં બ્રિટિશ ભારતના પ્રાંતો અને સેંકડો રજવાડાં હતાં. તેઓ અલગ-અલગ સ્વતંત્ર દેશોની જેમ કોઈ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરીને ભારત સાથે જોડાયા નહોતા. તેઓ એક મોટા રાજકીય અને બંધારણીય એકીકરણની પ્રક્રિયાનો ભાગ બન્યા હતા. તેથી આંબેડકરનો તર્ક હતો કે જ્યારે શરૂઆતમાં રાજ્યો વચ્ચે એવો કોઈ કરાર હતો જ નહીં, તો પછી કોઈ રાજ્યને એ કરારમાંથી બહાર નીકળવાનો અધિકાર પણ હોઈ શકે નહીં.

શું ભારતનો સંઘ અખંડ છે ?

ભારતનો સંઘ Union છે, કારણ કે તેનું અસ્તિત્વ એવા કોઈ કરાર પર આધારિત નથી જેને કોઈ રાજ્ય પછીથી પાછો ખેંચી શકે. આને સમજવાની બીજી એક સીધી રીત છે. અમેરિકાના બંધારણીય ઇતિહાસમાં ઘણીવાર એવું કહેવામાં આવે છે કે ત્યાં એક એવો સંઘ રચાયો જેમાં રાજ્યો મજબૂત બંધારણીય એકમો હતાં. ભારતે તેના વિપરીત એક એવી વ્યવસ્થા બનાવી જેમાં ભારતનો સંઘ અખંડ છે, પરંતુ તેની અંદરના રાજ્યોમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.

દેશને કોઈ રાજ્ય ખતમ કરી શકતું નથી

દેશને કોઈ રાજ્ય ખતમ કરી શકતું નથી. પરંતુ સંસદ કોઈ રાજ્યને વહેંચી શકે છે. તેને બીજા રાજ્ય સાથે જોડી શકે છે. તેનું નામ બદલી શકે છે. તેની સીમાઓ પણ બદલી શકે છે. 2014 માં આંધ્ર પ્રદેશનું વિભાજન તેનું એક ઉદાહરણ છે. 1956માં ભાષાકીય આધાર પર ભારતના નકશામાં થયેલા મોટા ફેરફારો પણ આ જ બંધારણીય વ્યવસ્થાનો ભાગ હતા.

ભારતનો નકશો અનેક વખત બદલાયો

આ કોઈ નાની કાનૂની વાત નથી. આ જ વ્યવસ્થાએ ભારતને સેંકડો રજવાડાંઓને એક દેશ સાથે જોડવાની, સમયાંતરે પોતાની આંતરિક સીમાઓ બદલવાની અને નવા રાજ્યો બનાવવાની ક્ષમતા આપી. ભારતનો નકશો અનેક વખત બદલાયો છે. નવા રાજ્યો બન્યાં છે. જૂના રાજ્યોની સીમાઓ બદલાઈ છે. રાજ્યોનાં નામ બદલાયાં છે. ઘણી વખત સમગ્ર વિસ્તારની રાજકીય ઓળખ પણ બદલાઈ છે.

ભારતે પોતાનું અસ્તિત્વ ખતમ કર્યું નથી

પરંતુ આ ફેરફારો સાથે ક્યારેય એવો બંધારણીય પ્રશ્ન ઊભો થયો નથી કે શું ભારતને એક દેશ તરીકે અસ્તિત્વમાં રહેવાનો અધિકાર છે. ભારતે પોતાની આંતરિક રેખાઓ બદલી છે, પરંતુ પોતાનું અસ્તિત્વ ખતમ કર્યું નથી. આનો અર્થ એ પણ નથી કે કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સત્તાના પ્રશ્નો ખતમ થઈ ગયા છે. જે રાજ્યની સીમા સંસદ બદલી શકે છે, અથવા જે રાજ્યની વિશેષ બંધારણીય વ્યવસ્થામાં સંસદ ફેરફાર કરી શકે છે, તે રાજ્યની સરકાર સ્વાભાવિક રીતે પોતાના અધિકારો અને સ્વાયત્તતા અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવી શકે છે.

કોઈ રાજ્યને ભારતથી અલગ થવાનો અધિકાર નથી

કેન્દ્ર પાસે કેટલી સત્તા હોવી જોઈએ, રાજ્યો પાસે કેટલી સત્તા હોવી જોઈએ અને રાજ્યોની સ્વાયત્તતાની મર્યાદા શું હોવી જોઈએ આ ભારતની રાજનીતિમાં આજે પણ ચર્ચાનો વિષય છે. Union શબ્દે માત્ર એક મૂળભૂત બંધારણીય બાબત સ્પષ્ટ કરી હતી, કોઈ રાજ્યને ભારતથી અલગ થવાનો અધિકાર નથી. આ શબ્દે કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચેની દરરોજની દરેક સત્તાનો પ્રશ્ન હંમેશ માટે નક્કી કર્યો નથી.

ભારતે પોતાની અંદરની રેખાઓમાં ફેરફાર કર્યો

પરંતુ ભારતની આ મૂળ બંધારણીય રચના છેલ્લા પચહત્તેર વર્ષોમાં જળવાઈ રહી છે. વિભાજન થયું. પાંચસોથી વધુ રજવાડાંઓનું ભારતમાં એકીકરણ થયું. ભાષાને લઈને આંદોલનો થયાં. અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં બળવો અને અસંતોષ જોવા મળ્યો. નવા રાજ્યોની માંગ વારંવાર ઊઠી. દરેક વખતે ભારતે પોતાની અંદરની રેખાઓમાં ફેરફાર કર્યો.

ક્યાંક નવા રાજ્યો બન્યાં, ક્યાંક સીમાઓ બદલાઈ, ક્યાંક નામ બદલાયાં. પરંતુ ભારતના અસ્તિત્વ પર પ્રશ્ન ઊભો થયો નહીં. દેશે પોતાના નકશાને બદલવાની ક્ષમતા દર્શાવી છે, પોતાના અસ્તિત્વને બદલવાની નહીં.

નવા રાજ્યની માંગ એટલે ભારતના તૂટવાની પ્રક્રિયા નથી

આથી, આગલી વખતે જ્યારે કોઈ નવા રાજ્યની માંગ ઊઠે અથવા કોઈ જૂના રાજ્યની સીમા બદલવાની વાત થાય, ત્યારે એ સમજવું જરૂરી છે કે ખરેખર ત્યાં શું થઈ રહ્યું છે. આ ભારતના તૂટવાની પ્રક્રિયા નથી. આ તે બંધારણીય સત્તાનો ઉપયોગ છે જે ભારતના બંધારણે શરૂઆતથી પોતાના સંઘને આપી છે.

1949માં બંધારણ બનાવતી વખતે “Union” શબ્દ વિચારપૂર્વક પસંદ કરવામાં આવ્યો હતો. ડૉ. બી. આર. આંબેડકરે 4 નવેમ્બર 1948ની બંધારણ સભાની ચર્ચામાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આ શબ્દનો ઉપયોગ એ દર્શાવવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો કે ભારતીય સંઘ રાજ્યો વચ્ચેના કોઈ કરારનું પરિણામ નથી અને કોઈ રાજ્યને તેમાંથી અલગ થવાનો અધિકાર નથી. ભારત પોતાની અંદરના નકશાને બદલી શકે છે. કોઈ રાજ્ય ભારતના નકશામાંથી ભારતને મિટાવી શકતું નથી.

આ પણ વાંચો, Breaking News : સુરતમાં અચાનક બદલાયું વાતાવરણ, કતારગામ અને ડભોલી સહિત અનેક વિસ્તારોમાં મેઘરાજાની ધમાકેદાર એન્ટ્રી ! જુઓ Video