આવકવેરા વિભાગના સર્વેક્ષણમાં મિલકત નોંધણીના રેકોર્ડ્સમાં મોટી અનિયમિતતાઓ સામે આવી છે. આ કિસ્સો હરિયાણાના ગુરુગ્રામના બાદશાહપુર તાલુકામાંથી સામે આવ્યો છે. અહેવાલો અનુસાર, છેલ્લા બે વર્ષમાં લગભગ 25,000 નોંધણીઓ માટે એક જ પાન કાર્ડ (PAN CARD) નંબરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. અંદાજે રૂપિયા 55,000 કરોડના આર્થિક વ્યવહારોને લગતા રેકોર્ડ્સ હાલમાં તપાસ હેઠળ છે. આનાથી એ પ્રશ્ન થાય છે કે, ભારતમાં કોઈ વ્યક્તિ પોતાના નામે કેટલી મિલકતો કે જમીન ખરીદી શકે ? અને શું જમીન કે મિલકતો ખરીદવા સામે નિયંત્રિત કરતો કોઈ કાયદો હાલમાં છે ખરો?

વિભાગના અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે તેમને અંદાજે 12,000 મિલકતોને લગતા રૂ. 15,000 કરોડના વ્યવહારો અંગે કોઈ માહિતી મળી ન હતી. દરમિયાન, અન્ય 25,000 મિલકતોના રેકોર્ડ્સમાં વ્યવહારોની જાણ ન કરવી અથવા પાન કાર્ડની ખોટી વિગતો દાખલ કરવા જેવી અનિયમિતતાઓ પણ મળી આવી હતી.

ભારતમાં લેન્ડ સીલિંગ (મહત્તમ મર્યાદા) એક્ટ શું છે?

ભારતમાં કોઈ વ્યક્તિ કેટલાં ઘરો, ફ્લેટ્સ અથવા વ્યાવસાયિક મિલકતો ખરીદી શકે છે તેના પર કોઈ રાષ્ટ્રીય મર્યાદા નથી. જોકે, ખેતીલાયક જમીનની માલિકી પર મહત્તમ મર્યાદા નક્કી કરવા માટે લેન્ડ સીલિંગ એક્ટ ઘડવામાં આવ્યા છે. આ કાયદાઓ હેઠળ, કોઈ વ્યક્તિ અથવા કુટુંબ નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં વધુ ખેતીલાયક જમીન ધરાવી શકતું નથી. આ મર્યાદા રાજ્ય, જમીનની ફળદ્રુપતા અને સિંચાઈની સુવિધાઓના આધારે અલગ-અલગ હોય છે.

આ કાયદાઓનો ઉદ્દેશ્ય થોડાક વ્યક્તિઓ દ્વારા જમીનના વિશાળ હિસ્સાના એકત્રીકરણને રોકવાનો અને વધારાની જમીન જમીનવિહોણા ખેડૂતોને પુનઃવિતરિત કરવાનો હતો. જમીન એ ‘રાજ્ય યાદી’ (State List) હેઠળનો વિષય હોવાથી, નિયમો રાજ્ય-રાજ્ય વચ્ચે અલગ-અલગ હોય છે. જોકે, એ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે ખેતીલાયક જમીનને લાગુ પડતા સીલિંગ કાયદાનો અર્થ એ નથી કે વ્યક્તિની માલિકીના ઘરો, ફ્લેટ્સ અથવા વ્યાવસાયિક મિલકતોની સંખ્યા પર કોઈ નિશ્ચિત રાષ્ટ્રીય મર્યાદા છે. જમીનની મહત્તમ સીલિંગ કેવી રીતે નક્કી કરવામાં આવે છે? જમીનની મહત્તમ મર્યાદા (સીલિંગ) નક્કી કરતી વખતે મુખ્યત્વે બે બાબતો ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે:

• પરિવારના સભ્યો: કાયદો ‘પરિવાર’ની વ્યાખ્યા નક્કી કરે છે, જેના આધારે જમીન ધારણ કરવાની મહત્તમ મર્યાદા નક્કી થાય છે.
• જમીનનો પ્રકાર: સિંચાઈવાળી, બિન-સિંચાઈવાળી અને અત્યંત ફળદ્રુપ જમીન માટે અલગ-અલગ મર્યાદાઓ લાગુ પડી શકે છે.

પરિવારના સભ્યોના આધારે મર્યાદા

ઘણા રાજ્યોમાં, જમીનની મર્યાદા નક્કી કરવા માટેના ‘પરિવાર’ના એકમમાં જમીનમાલિક, તેમના જીવનસાથી અને સગીર બાળકોનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, પરિવારની કાનૂની વ્યાખ્યા રાજ્ય-રાજ્ય વચ્ચે અલગ હોઈ શકે છે. કેટલાક રાજ્યો પાંચથી વધુ સભ્યો ધરાવતા પરિવારોને વધારાની જમીન રાખવાની છૂટ આપે છે. ઉદાહરણ તરીકે, મધ્ય પ્રદેશમાં ચોક્કસ શરતોને આધીન, પાંચથી વધુ સભ્યો ધરાવતા પરિવારને દરેક વધારાના સભ્ય દીઠ વધારાની સિંચાઈવાળી જમીન રાખવાની મંજૂરી મળી શકે છે, જે એકંદર મહત્તમ મર્યાદાને આધીન હોય છે.

વિવિધ રાજ્યોમાં જમીન ધારણ કરવાની મર્યાદાઓ

ખેતીલાયક જમીન ધારણ કરવાની મહત્તમ મર્યાદા રાજ્ય પ્રમાણે અલગ-અલગ હોય છે. મહારાષ્ટ્રમાં, જમીનના પ્રકારના આધારે આ મર્યાદા 18 થી 54 એકરની વચ્ચે હોય છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં, પાંચ સભ્યો સુધીના પરિવાર માટે સિંચાઈવાળી જમીનની મર્યાદા 7.30 હેક્ટર છે, જોકે અન્ય શ્રેણીઓ માટે તે અલગ હોઈ શકે છે. કર્ણાટક જમીનની શ્રેણીના આધારે 10 યુનિટની મર્યાદા લાગુ કરે છે. બીજી તરફ, પશ્ચિમ બંગાળ પરિવારના સભ્યોની સંખ્યાના આધારે બે થી સાત પ્રમાણભૂત હેક્ટરની મર્યાદા નિર્ધારિત કરે છે. આ નિયમો જમીનની ગુણવત્તા, પરિવારનું કદ અને કાયદાકીય મુક્તિઓના આધારે બદલાઈ શકે છે.

કઈ જમીનોને સીલિંગ કાયદામાંથી મુક્તિ મળી શકે છે?

રાજ્યના નિયમો હેઠળ ચોક્કસ હેતુઓ માટે વપરાતી જમીનને સીલિંગ કાયદામાંથી મુક્તિ મળી શકે છે. તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• ચા, કોફી અને રબરના વાવેતર: કેટલાક રાજ્યો મોટા વાવેતરો અને સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ માટે મુક્તિ આપે છે. ધાર્મિક અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ: માન્યતા પ્રાપ્ત ટ્રસ્ટો અથવા સંસ્થાઓને ચોક્કસ શરતોને આધીન મુક્તિ આપવામાં આવી શકે છે.
• ઔદ્યોગિક અને બિન-ખેતીલાયક ઉપયોગ: સરકારી મંજૂરી સાથે ઔદ્યોગિક અથવા અન્ય બિન-ખેતીલાયક હેતુઓ માટે વપરાતી જમીન માટે અલગ નિયમો લાગુ થઈ શકે છે.
• કૃષિ સંશોધન: અમુક રાજ્યોમાં, સંશોધન કેન્દ્રો અને વિશિષ્ટ કૃષિ પ્રવૃત્તિઓ માટે વપરાતી જમીન મુક્તિ માટે પાત્ર બની શકે છે.

જમીનના ભાગલા અને વારસા અંગેના નિયમો શું છે?

જમીન સીલિંગની મર્યાદાઓથી બચવા માટે જમીનના ભાગલા પાડવાના અથવા પરિવારના સભ્યોને જમીન હસ્તાંતરિત કરવાના પ્રયાસોને રોકવા માટે રાજ્યોમાં ચોક્કસ જોગવાઈઓ છે. કેટલાક રાજ્યોમાં, નિર્ધારિત સમયસીમા (cut-off date) પછી કરવામાં આવેલા જમીનના ભાગલા કે હસ્તાંતરણોની ચકાસણી કરવામાં આવે છે જેથી જાણી શકાય કે તે વાસ્તવિક હતા કે માત્ર જમીન ટોચમર્યાદાના કાયદાઓ (ceiling laws) થી બચવાના હેતુથી કરવામાં આવ્યા હતા. ઉદાહરણ તરીકે, મહારાષ્ટ્રમાં 2 ઓક્ટોબર 1975 પછી, પશ્ચિમ બંગાળમાં 7 ઓગસ્ટ 1969 પછી કરવામાં આવેલા અમુક ભાગલાઓ માટે; અને ગુજરાતમાં 24 જાન્યુઆરી 1971 થી 1 એપ્રિલ 1976 વચ્ચે થયેલા જમીનના ચોક્કસ હસ્તાંતરણો માટે વિશેષ નિયમો લાગુ પડે છે. આ જોગવાઈઓનો ઉદ્દેશ્ય કાગળ પર ભાગલા દર્શાવીને કાયદાકીય મર્યાદા કરતાં વધુ જમીન પોતાની પાસે જાળવી રાખવાના પ્રયાસોને રોકવાનો છે.

વારસામાં મળેલી જમીનમાં વારસદારોનો હિસ્સો અને ટોચમર્યાદાના કાયદા હેઠળ “કૌટુંબિક એકમ” (family unit) નું નિર્ધારણ એ અલગ-અલગ કાનૂની બાબતો છે. માત્ર પૈતૃક સંપત્તિનો અધિકાર મેળવવાથી ટોચમર્યાદાના કાયદા હેઠળ ‘કુટુંબ’ની વ્યાખ્યા આપમેળે બદલાઈ જતી નથી. તેથી, વારસામાં મળેલી જમીન માટે લાગુ પડતી મર્યાદાઓ નક્કી કરવા માટે સંબંધિત રાજ્યના કાયદાઓ અને સુસંગત ન્યાયિક ચુકાદાઓનો અભ્યાસ કરવો જરૂરી છે.

Breaking News : રાહુલ ગાંધી બોલ્યા, તમારા 200 અધિકારીઓ અમને માહિતી આપે છે, CEC ને કેમ બચાવાય છે ? કોના કહેવાથી દિલ્હીને કિલ્લામાં ફેરવ્યું ?