માણસ તો માણસ… શ્વાનને પણ થાય છે ડાયાબિટીસ, જાણો તેના પ્રારંભિક લક્ષણો, કારણો અને સારવારના ઉપાયો

ડાયાબિટીસ એ એક ક્રોનિક (લાંબા ગાળાની) બીમારી છે જે દર 300 માંથી લગભગ એક શ્વાનને જીવનના કોઈને કોઈ તબક્કે અસર કરે છે. રાહતની વાત એ છે કે પ્રારંભિક તબક્કે નિદાન અને યોગ્ય સારવાર-સંભાળથી ડાયાબિટીસ ધરાવતો શ્વાન પણ સક્રિય અને ખુશહાલ જીવન જીવી શકે છે.

ડાયાબિટીસ શું છે?

ડાયાબિટીસ મેલીટસ (Diabetes Mellitus), જેને સામાન્ય રીતે ‘સુગર ડાયાબિટીસ’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે ત્યારે થાય છે જ્યારે સ્વાદુપિંડ (પેન્ક્રિયાસ) પૂરતા પ્રમાણમાં ઇન્સ્યુલિન હોર્મોન ઉત્પન્ન કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે.

• ગ્લુકોઝ (બ્લડ સુગર): કાર્બોહાઈડ્રેટ્સમાંથી બને છે અને શરીરના કોષોને ઉર્જા આપે છે.
• ઇન્સ્યુલિન: સ્વાદુપિંડમાંથી સ્ત્રવતો હોર્મોન છે, જે કોષોને લોહીમાંથી ગ્લુકોઝ શોષવામાં મદદ કરે છે.

જ્યારે શરીરના કોષો ઇન્સ્યુલિન મેળવી શકતા નથી, ત્યારે લોહીમાં શર્કરાનું પ્રમાણ અનિયંત્રિત રીતે વધી જાય છે, જેને ‘હાઈપરગ્લાયકેમિઆ’ કહે છે. આ સ્થિતિમાં શરીર ઊર્જા માટે ચરબી તોડવાનું શરૂ કરે છે, જેનાથી લીવરમાં ‘કીટોન્સ’ બને છે. જો કીટોન્સનું પ્રમાણ ખૂબ વધી જાય, તો ‘ડાયાબિટીક કીટોએસિડોસિસ’ (DKA) જેવી જીવલેણ સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.

શ્વાનમાં ડાયાબિટીસના પ્રકારો:

• ટાઈપ-1 ડાયાબિટીસ: સ્વાદુપિંડ ઇન્સ્યુલિન બનાવવાનું સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દે છે. શ્વાનમાં આ પ્રકાર સૌથી સામાન્ય જોવા મળે છે, જેનો કોઈ કાયમી ઈલાજ નથી અને આજીવન ઇન્સ્યુલિન આપવું પડે છે.
• ટાઈપ-2 ડાયાબિટીસ: સ્વાદુપિંડ ઇન્સ્યુલિન બનાવે છે, પરંતુ કોષો ગ્લુકોઝ શોષવામાં અસમર્થ બને છે. તે સામાન્ય રીતે વધુ વજન (ઓબેસિટી) ધરાવતા શ્વાનમાં જોવા મળે છે. યોગ્ય આહાર અને કસરતથી આ સ્થિતિ નિયંત્રણમાં આવી શકે છે.
• ટાઈપ-3 ડાયાબિટીસ: સગર્ભા કૂતરીઓમાં હોર્મોનલ અસંતુલનને કારણે થતો આ અસ્થાયી ડાયાબિટીસ છે (જે માણસોમાં જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસ જેવો હોય છે).

(નોંધ: ‘ડાયાબિટીસ ઇન્સિપિડસ’ કે વોટર ડાયાબિટીસ એ તદ્દન અલગ બીમારી છે, જેમાં શ્વાનનું શરીર પાણીનો સંગ્રહ કરી શકતું નથી.)

શ્વાનમાં ડાયાબિટીસ થવાના મુખ્ય કારણો અને જોખમી પરિબળો:

• ઓટોઈમ્યુન ડિસઓર્ડર: શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ભૂલથી પોતાના જ સ્વાદુપિંડ પર હુમલો કરી તેને નષ્ટ કરી દે છે.
• પેન્ક્રિયાટાઈટિસ (સ્વાદુપિંડમાં સોજો): વારંવાર અતિશય ચરબીયુક્ત ખોરાક ખાવાથી સ્વાદુપિંડમાં સોજો આવે છે, જે ઇન્સ્યુલિન બનાવવાની ક્ષમતાને કાયમી નુકસાન પહોંચાડે છે.
• સ્થૂળતા અને નબળો આહાર: વધુ પડતા કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ અને સુગરવાળા ખોરાકથી સ્થૂળતા વધે છે, જે ડાયાબિટીસને નોંતરે છે.
• કુશિંગ્સ રોગ (Cushing’s Disease): શરીરમાં કોર્ટિસોલ હોર્મોનનું પ્રમાણ વધવાથી પણ ડાયાબિટીસનું જોખમ રહે છે.

કઈ જાતિ (Breeds) ના શ્વાનમાં વધુ જોખમ રહે છે?

લેબ્રાડોર રીટ્રીવર, ગોલ્ડન રીટ્રીવર, જર્મન શેફર્ડ, બીગલ, ડાચશુન્ડ, પુગ, પોમેરેનિયન/સ્પિટ્ઝ, પુડલ, ડોબરમેન, બોક્સર અને યોર્કશાયર ટેરિયર જેવી બ્રીડ્સ આનુવંશિક રીતે આ બીમારી પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ હોય છે.

શ્વાનમાં ડાયાબિટીસના સામાન્ય લક્ષણો:

• વારંવાર પેશાબ જવું અને અતિશય તરસ લાગવી: લોહીમાંથી વધારાની ખાંડ બહાર કાઢવા માટે શ્વાન વારંવાર પેશાબ કરે છે અને ખૂબ પાણી પીવે છે.
• વધુ ભૂખ લાગવા છતાં વજન ઘટવું: સામાન્ય ખોરાક ખાવા છતાં શરીરમાં પોષક તત્વો ન શોષાવાને કારણે ઝડપથી વજન ઘટે છે.
• અશક્તિ અને સુસ્તી: ગ્લુકોઝ ઉર્જામાં ન ફેરવાતા શ્વાન સતત થાકેલું રહે છે અને રમવામાં રસ ગુમાવી દે છે.
• મોંમાંથી મીઠી ગંધ આવવી: શ્વાસમાંથી મીઠી ગંધ આવવી એ DKA (ડાયાબિટીક કીટોએસિડોસિસ) નું ગંભીર લક્ષણ હોઈ શકે છે.
• આંખમાં મોતિયો (Cataracts): લાંબા સમય સુધી બ્લડ સુગર અનિયંત્રિત રહેવાથી આંખોમાં મોતિયો આવવો કે અંધાપો આવી જવો.

નિદાન અને સારવાર:

પશુચિકિત્સક (Vet) લોહીની તપાસ (CBC, ફ્રુક્ટોસામાઇન ટેસ્ટ) અને પેશાબની તપાસ (Urinalysis) દ્વારા ડાયાબિટીસનું સચોટ નિદાન કરે છે.

• ઇન્સ્યુલિન ઇન્જેક્શન: ડાયાબિટીસ ધરાવતા શ્વાનને સામાન્ય રીતે દિવસમાં બે વખત ભોજન બાદ નિયત માત્રામાં ઇન્સ્યુલિનના ઇન્જેક્શન આપવા પડે છે.
• નિશ્ચિત ડાયેટ અને એક્સરસાઇઝ: શ્વાનને વધુ ફાઇબર અને નિયંત્રિત પ્રોટીનવાળો પ્રિસ્ક્રિપ્શન ડાયેટ દરરોજ ચોક્કસ સમયે જ આપવો જોઈએ. ગળી ચીજો કે વધુ ચરબીવાળો ખોરાક આપવો નહીં. સાથે જ દરરોજ નિયમિત વોક કે હળવી કસરત કરાવવી અનિવાર્ય છે.

સમયસર તબીબી સલાહ, યોગ્ય આહાર અને નિયમિત દેખરેખ રાખીને તમે તમારા વફાદાર શ્વાનને લાંબુ, સક્રિય અને તંદુરસ્ત જીવન આપી શકો છો.

Disclaimer:

આ સમાચાર સામાન્ય માહિતી પર આધારિત છે. વધુ માહિતી માટે તમારા ડૉક્ટરની સલાહ લો.

શરીરમાં જમા થયેલું પાણી પણ વધારી શકે છે વજન! જાણો શું છે વોટર વેટ અને તેને નિયંત્રિત કરવાના 5 સરળ ઉપાયો