BRICSથી અમેરિકાને કેમ લાગે છે ડર ? સમજો ડૉલરનું આખું ગણિત…

BRICS હવે માત્ર ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓનું એક જૂથ નથી રહ્યું. વૈશ્વિક આર્થિક અને રાજકીય વ્યવસ્થામાં બદલાવની ચર્ચા વચ્ચે BRICS એક મહત્વપૂર્ણ મંચ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. આ જ કારણ છે કે અમેરિકાને BRICSની વધતી જતી અસર અંગે ચિંતા જોવા મળી રહી છે. ખાસ કરીને અમેરિકી ડૉલરના વૈશ્વિક પ્રભુત્વને લઈને BRICSની ચર્ચા અમેરિકાની ચિંતા વધારી રહી છે.

અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અનેક વખત BRICS દેશોને ટેરિફની ધમકી આપી ચૂક્યા છે. જાન્યુઆરી 2025માં તેમણે કહ્યું હતું કે જો BRICS અમેરિકી ડૉલરને બદલવાનો પ્રયાસ કરશે તો તેના સભ્ય દેશો પર 100 ટકા સુધીનો ટેરિફ લગાવી શકાય છે. ફેબ્રુઆરીમાં પણ ટ્રમ્પે BRICSને લઈને આવી જ ચેતવણી આપી હતી. ત્યારબાદ જુલાઈ 2025માં તેમણે કહ્યું હતું કે BRICSની કથિત ‘એન્ટી-અમેરિકન પોલિસી’ સાથે જોડાનારા દેશો પર વધારાનો 10 ટકા ટેરિફ લગાવી શકાય છે.

પરંતુ સવાલ એ છે કે આખરે BRICSને લઈને અમેરિકા આટલું ચિંતિત કેમ છે? BRICS શું છે, તેની શરૂઆત ક્યારે થઈ, તેનો હેતુ શું છે અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે? સૌથી મોટો સવાલ એ પણ છે કે ડૉલરને લઈને BRICSની ચર્ચા અમેરિકા માટે આટલી મોટી ચિંતાનો વિષય કેમ બની છે?

BRICS નામ કેવી રીતે પડ્યું?

BRICS નામ પાંચ દેશોના નામના પ્રથમ અક્ષરો પરથી બન્યું છે. તેમાં બ્રાઝિલનું B, રશિયાનું R, ભારતનું I, ચીનનું C અને દક્ષિણ આફ્રિકાનું S સામેલ છે.

આ દેશો વચ્ચે સહયોગની શરૂઆત 2006માં થઈ હતી. જોકે પ્રથમ BRIC Leaders’ Summit 16 જૂન 2009ના રોજ રશિયાના યેકાતેરિનબર્ગમાં યોજાઈ હતી. તે સમયે તેમાં બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત અને ચીન એટલે કે BRIC સામેલ હતા. બાદમાં દક્ષિણ આફ્રિકા આ જૂથ સાથે જોડાયું અને 2010માં તેના સમાવેશ બાદ BRICનું નામ BRICS થઈ ગયું.

જોકે BRIC શબ્દની ચર્ચા આ પહેલાં જ શરૂ થઈ ગઈ હતી. વર્ષ 2001માં Goldman Sachsના અર્થશાસ્ત્રી જિમ ઓ’નીલે એક રિસર્ચ પેપરમાં બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત અને ચીનની ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થાઓને એકસાથે જોતા ‘BRIC’ શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો હતો.

BRICS બનાવવાનો હેતુ શું હતો?

BRICSની શરૂઆત અમેરિકાના વિરોધમાં કોઈ સંગઠન તરીકે થઈ નહોતી. તેનો મૂળ હેતુ વૈશ્વિક આર્થિક અને રાજકીય વ્યવસ્થામાં ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓની ભૂમિકાને મજબૂત બનાવવાનો હતો.

બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદ વર્લ્ડ બેન્ક અને IMF જેવી વૈશ્વિક સંસ્થાઓની રચના થઈ. BRICS દેશો લાંબા સમયથી એવી દલીલ કરતા આવ્યા છે કે આ સંસ્થાઓમાં વિકાસશીલ અને ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓને તેમની આર્થિક શક્તિની સરખામણીએ પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ મળતું નથી.

આ જ રીતે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં સ્થાયી સભ્યપદ માત્ર પાંચ દેશો પાસે છે. BRICS દેશોનું માનવું છે કે 21મી સદીની આર્થિક અને રાજકીય હકીકતો 1945ની દુનિયા કરતાં ઘણી અલગ છે. તેથી વૈશ્વિક સંસ્થાઓમાં પ્રતિનિધિત્વ અને નિર્ણય લેવાની વ્યવસ્થામાં પણ સુધારા થવા જોઈએ.

2008ની વૈશ્વિક આર્થિક મંદીએ પણ આ વિચારને વધુ મજબૂત બનાવ્યો. અમેરિકા અને યુરોપની અર્થવ્યવસ્થાઓને મોટો ફટકો પડ્યો હતો, જ્યારે ચીન અને ભારત જેવી ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓ પ્રમાણમાં મજબૂત રહી હતી. આવી સ્થિતિમાં આ દેશો માટે એકસાથે આવીને G20, IMF, World Bank અને અન્ય વૈશ્વિક મંચો પર પોતાની વાત વધુ મજબૂતીથી રજૂ કરવી સરળ બની.

સરળ ભાષામાં કહીએ તો BRICSનો શરૂઆતનો હેતુ વૈશ્વિક નિર્ણયો લેવામાં અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશો ઉપરાંત Global Southની ભૂમિકાને પણ મજબૂત બનાવવાનો હતો.

BRICS કેવી રીતે કામ કરે છે?

BRICSની પોતાની કોઈ સરકાર નથી. તેનું કોઈ રાષ્ટ્રપતિ, સંસદ કે કાયમી મુખ્યાલય પણ નથી. દર વર્ષે કોઈ એક સભ્ય દેશ BRICSની અધ્યક્ષતા કરે છે. આ દેશ સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન યોજાનારી બેઠકો અને એજન્ડાને આગળ ધપાવે છે.

વિવિધ મુદ્દાઓ પર સભ્ય દેશોના મંત્રીઓ બેઠક કરે છે. વેપાર, આરોગ્ય, શિક્ષણ, ટેક્નોલોજી, વિજ્ઞાન જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ અલગ-અલગ વર્કિંગ ગ્રુપ બનાવવામાં આવ્યા છે.

BRICSમાં મોટા નિર્ણયો સામાન્ય રીતે સભ્ય દેશોની સહમતીથી લેવામાં આવે છે. વર્ષના અંતે યોજાતી BRICS Summit તેનું સૌથી મોટું મંચ છે, જેમાં સભ્ય દેશોના રાષ્ટ્રાધ્યક્ષો અથવા સરકારના વડાઓ ભાગ લે છે. સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન થયેલી ચર્ચાઓ અને બેઠકોના આધારે સંયુક્ત Declaration પણ જાહેર કરવામાં આવે છે.

2026માં BRICSની અધ્યક્ષતા ભારત પાસે છે. તેથી આ વર્ષે યોજાનારી બેઠકો અને BRICS Summitનું ભારત માટે ખાસ મહત્વ છે.

BRICSના ત્રણ મોટા પિલર્સ

BRICSનું કામ મુખ્યત્વે ત્રણ મોટા ક્ષેત્રોમાં વહેંચાયેલું છે.

• પહેલો છે Political & Security. તેમાં વૈશ્વિક સંઘર્ષ, આતંકવાદ, આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, ભૂ-રાજનીતિ અને UN Reforms જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થાય છે.
• બીજો છે Economic & Financial. તેમાં વેપાર, રોકાણ, સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપાર, પેમેન્ટ સિસ્ટમ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને વિકાસ સંબંધિત મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે.
• ત્રીજો છે People-to-People. આ અંતર્ગત શિક્ષણ, આરોગ્ય, સંસ્કૃતિ, રમતગમત, યુવા, પ્રવાસન અને વિજ્ઞાન જેવા ક્ષેત્રોમાં સહયોગ વધારવા પર ધ્યાન આપવામાં આવે છે.
• BRICSએ અત્યાર સુધી શું કર્યું?
• BRICSની સૌથી મહત્વપૂર્ણ પહેલોમાં New Development Bank એટલે કે NDBનો સમાવેશ થાય છે. તેની સ્થાપના 2014માં થઈ હતી અને બેન્કે 2015માં કામગીરી શરૂ કરી હતી.

સરળ ભાષામાં તેને World Bankના વિકલ્પ તરીકે જોવામાં આવે છે, જોકે બંને સંસ્થાઓની રચના અને ભૂમિકા સંપૂર્ણપણે એકસરખી નથી. NDBનું મુખ્યાલય ચીનના શાંઘાઈમાં છે. તેનો હેતુ ઉભરતા અને વિકાસશીલ દેશોમાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ક્લીન એનર્જી, ટ્રાન્સપોર્ટ, પાણી, સ્વચ્છતા અને ટકાઉ વિકાસ સાથે જોડાયેલા પ્રોજેક્ટ્સ માટે ફંડ ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે.

BRICSએ Contingent Reserve Arrangement એટલે કે CRA પણ બનાવ્યું છે. તેનો હેતુ કોઈ સભ્ય દેશ સામે અચાનક નાણાકીય સંકટ ઊભું થાય ત્યારે તેને જરૂરી લિક્વિડિટી ઉપલબ્ધ કરાવવામાં મદદ કરવાનો છે.

આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે BRICS માત્ર નેતાઓની બેઠક કે ચર્ચા માટેનું મંચ નથી. આ જૂથે આર્થિક અને નાણાકીય સહયોગ માટે એક સંસ્થાકીય માળખું ઊભું કરવાનો પણ પ્રયાસ કર્યો છે.

BRICS હવે કેટલું મોટું બની ગયું છે?

BRICSનો વિસ્તાર તેના મૂળ પાંચ દેશોથી ઘણો આગળ વધી ગયો છે. જૂથના વિસ્તરણ બાદ ઇજિપ્ત, ઇથિયોપિયા, ઇન્ડોનેશિયા, ઈરાન, સાઉદી અરેબિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત જેવા દેશો પણ તેની સાથે જોડાયા છે. આ કારણે હવે BRICSને ઘણી વખત BRICS Plusના સંદર્ભમાં પણ જોવામાં આવે છે.

આ વિસ્તરણથી BRICSનું આર્થિક અને ભૂ-રાજકીય મહત્વ વધુ વધ્યું છે. જૂથમાં હવે વિશ્વની મોટી વસ્તી ઉપરાંત મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા, વેપાર અને વ્યૂહાત્મક અર્થવ્યવસ્થાઓ ધરાવતા દેશો પણ સામેલ છે.

હવે સમજીએ અમેરિકા અને ડૉલરનું કનેક્શન

• અહીંથી BRICS અને અમેરિકા વચ્ચેના સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા પર વાત આવે છે—De-dollarisation એટલે કે ડૉલરથી અંતર.
• De-dollarisationનો અર્થ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને નાણાકીય વ્યવસ્થામાં અમેરિકી ડૉલર પરની નિર્ભરતા ધીમે ધીમે ઘટાડવાનો પ્રયાસ.
• ઉદાહરણ તરીકે ભારત અને રશિયા વચ્ચેના વેપારને સમજીએ. જો બંને દેશો વચ્ચેનો વેપાર ડૉલરના બદલે પોતાની સ્થાનિક કરન્સીમાં વધુ થવા લાગે, તો પેમેન્ટ માટે કોઈ ત્રીજી કરન્સી પરની નિર્ભરતા ઘટી શકે છે.
• BRICSમાં પણ સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપાર વધારવા અને વૈકલ્પિક પેમેન્ટ સિસ્ટમ વિકસાવવાના મુદ્દે ચર્ચા થતી રહી છે.
• આ ઉપરાંત BRICS દેશોએ વૈકલ્પિક નાણાકીય સંસ્થાઓને મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. જો આવનારા વર્ષોમાં વધુ દેશો ડૉલરના બદલે પોતાની સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપાર કરવા લાગે, તો વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં ડૉલરની ભૂમિકા પર અસર પડી શકે છે. આ જ બાબત અમેરિકાની સૌથી મોટી ચિંતાનું કારણ બની શકે છે.

BRICSથી અમેરિકાને ડર કેમ લાગે છે?

BRICSમાં ચીન અને રશિયા જેવા દેશો સામેલ છે, જે અમેરિકાના મોટા વ્યૂહાત્મક પ્રતિસ્પર્ધીઓ છે. જૂથના વિસ્તરણ બાદ ઈરાન, સાઉદી અરેબિયા, UAE, ઇન્ડોનેશિયા અને ઇથિયોપિયા જેવા દેશો પણ તેની સાથે જોડાયા છે.

BRICSની અંદર ડૉલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા, સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપાર વધારવા અને વૈકલ્પિક નાણાકીય વ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવવાની ચર્ચા થઈ રહી છે.

અમેરિકાની ચિંતા એ છે કે જો આ પ્રક્રિયા આગળ વધે અને વધુ દેશો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં ડૉલરનો ઉપયોગ ઘટાડે, તો લાંબા ગાળે વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં ડૉલરની ભૂમિકા નબળી પડી શકે છે. તેની સાથે અમેરિકાનો વૈશ્વિક આર્થિક પ્રભાવ પણ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે.

એટલે ટ્રમ્પની BRICS અંગેની કડક ચેતવણીઓ પાછળ માત્ર વેપારનો મુદ્દો નથી. તેની પાછળ ડૉલરનું વૈશ્વિક પ્રભુત્વ અને અમેરિકાના આર્થિક પ્રભાવનો મોટો સવાલ પણ જોડાયેલો છે.

BRICSની સાચી તાકાત શું છે?

• BRICSની તાકાત માત્ર તેના સભ્ય દેશોની સંખ્યામાં નથી. તેની સૌથી મોટી શક્તિ વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થા, વસ્તી, ઊર્જા સંસાધનો અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં તેના સભ્યોની મોટી ભાગીદારી છે.
• આ જ કારણસર BRICSને હવે માત્ર આર્થિક જૂથ તરીકે નહીં પરંતુ બદલાતા વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલનમાં એક મહત્વપૂર્ણ મંચ તરીકે જોવામાં આવે છે.
• પરંતુ અહીં એક મહત્વની બાબત સમજવી જરૂરી છે. BRICSના તમામ દેશોના હિત એકસરખા નથી. તેમના વચ્ચે વેપાર, રાજકારણ અને વ્યૂહાત્મક મુદ્દાઓ પર ઘણા મતભેદો પણ છે.
• આ કારણે ડૉલરના સ્થાને એક જ નવી કરન્સી ઊભી કરવી અથવા સંપૂર્ણપણે અલગ વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થા બનાવવી સરળ નથી. જોકે સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપાર, વૈકલ્પિક પેમેન્ટ સિસ્ટમ અને NDB જેવી સંસ્થાઓ તરફના પ્રયાસો એ સંકેત આપે છે કે BRICS વૈશ્વિક આર્થિક વ્યવસ્થામાં પોતાની ભૂમિકા વધુ મજબૂત બનાવવા માંગે છે.
• આ જ કારણ છે કે BRICSની વધતી શક્તિ અને ડૉલરથી અંતરની ચર્ચા અમેરિકાના દૃષ્ટિકોણથી એક વ્યૂહાત્મક ચિંતાનો વિષય બની છે.

હવે નજર ભારતની BRICS અધ્યક્ષતા પર

હવે નજર ભારતની BRICS અધ્યક્ષતા અને આગામી BRICS Summit પર છે. આ દરમિયાન વેપાર, રોકાણ, સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપાર, વૈશ્વિક સંસ્થાઓમાં સુધારા અને ડૉલર સાથે જોડાયેલી ચર્ચા પર સમગ્ર વિશ્વની નજર રહેશે.

BRICSની કહાની એટલા માટે માત્ર પાંચ કે દસ દેશોની કહાની નથી. આ બદલાતી વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા, Global Southની વધતી જતી ભૂમિકા અને અમેરિકી ડૉલરના ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલી એક મોટી કહાની છે.

આગામી સમયમાં BRICS કેટલું આગળ વધે છે અને વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં કેટલો બદલાવ લાવી શકે છે, તેના પર સમગ્ર વિશ્વની નજર રહેશે.

BRICS સમિટને લઈને દિલ્હી હાઈ એલર્ટ પર, એન્ટી-ડ્રોન સિસ્ટમ અને NSG તૈનાત