ભારતના 40 કરોડ લોકો સ્વાસ્થ્ય વીમાથી વંચિત ! બીમારી આવે ત્યારે ખિસ્સામાંથી કેમ ચૂકવવા પડે છે લાખો રૂપિયા?
નીતિ આયોગના અહેવાલ મુજબ, દેશની આશરે 30% વસ્તી એટલે કે લગભગ 40 કરોડ લોકો એવા વર્ગમાં આવે છે, જેમની પાસે સ્વાસ્થ્ય ખર્ચ સામે પૂરતું આર્થિક રક્ષણ નથી. આ વર્ગને ‘મિસિંગ મિડલ’ એટલે કે ‘ગાયબ મધ્યમ વર્ગ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ભારતમાં સરકારી સ્વાસ્થ્ય વીમા યોજનાઓનો વ્યાપ વધ્યો હોવા છતાં મોટી સંખ્યામાં લોકો સારવારનો ખર્ચ પોતાના ખિસ્સામાંથી ચૂકવવા મજબૂર છે. નીતિ આયોગના અહેવાલ મુજબ, દેશની આશરે 30% વસ્તી એટલે કે લગભગ 40 કરોડ લોકો એવા વર્ગમાં આવે છે, જેમની પાસે સ્વાસ્થ્ય ખર્ચ સામે પૂરતું આર્થિક રક્ષણ નથી. આ વર્ગને ‘મિસિંગ મિડલ’ એટલે કે ‘ગાયબ મધ્યમ વર્ગ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
શું છે મિસિંગ મિડલની સમસ્યા?
ભારતમાં ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારો માટે આયુષ્માન ભારત પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના (PM-JAY) હેઠળ આરોગ્ય કવચની જોગવાઈ છે. બીજી તરફ, વધુ આવક ધરાવતા લોકો ખાનગી સ્વાસ્થ્ય વીમો ખરીદી શકે છે. પરંતુ આ બંને વચ્ચે આવતો એક મોટો વર્ગ એવો છે, જે સરકારી યોજનાના લાભ માટે પાત્ર નથી અને ખાનગી વીમાનું પ્રીમિયમ ચૂકવવું પણ તેના માટે મુશ્કેલ છે.
આ વર્ગમાં નાના દુકાનદારો, અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં કામ કરતા લોકો અને મર્યાદિત આવક ધરાવતા પરિવારોનો સમાવેશ થઈ શકે છે. આવા લોકો ગંભીર બીમારીનો ભોગ બને ત્યારે તેમની પાસે સારવારનો મોટો ખર્ચ પોતાના ખિસ્સામાંથી ચૂકવવા સિવાય ઘણીવાર બીજો વિકલ્પ રહેતો નથી.
સરકારી હોસ્પિટલમાં રાહ અને ખાનગી સારવારનો મોટો ખર્ચ
ભારતમાં સરકારી હોસ્પિટલો સામાન્ય રીતે મફત અથવા સબસિડીવાળી સારવાર પૂરી પાડે છે. જોકે, દર્દીઓની સંખ્યાની સરખામણીએ પૂરતી સુવિધાઓ, બેડ અને સ્ટાફનો અભાવ ઘણી જગ્યાએ જોવા મળે છે. આવી સ્થિતિમાં ગંભીર બીમારી કે મેડિકલ ઇમરજન્સી વખતે પરિવાર માટે લાંબી રાહ જોવી મુશ્કેલ બની શકે છે.
પરિણામે, ઘણા પરિવારો ખાનગી હોસ્પિટલમાં સારવાર લેવાનું પસંદ કરે છે. ખાનગી હોસ્પિટલમાં સારવાર ઝડપથી મળી શકે છે, પરંતુ તેનો ખર્ચ સરકારી હોસ્પિટલની સરખામણીએ ઘણો વધારે હોઈ શકે છે. ઇમરજન્સીમાં પરિવાર પાસે ખર્ચની સરખામણી કરવા કે આર્થિક આયોજન કરવાનો સમય પણ હોતો નથી.
દવાઓનો ખર્ચ પણ વધારી રહ્યો છે આર્થિક બોજ
સારવારનો ખર્ચ માત્ર હોસ્પિટલમાં દાખલ થવા પૂરતો મર્યાદિત નથી. દવાઓનો ખર્ચ પણ સામાન્ય પરિવારો માટે મોટો બોજ બની શકે છે. ખાસ કરીને ડાયાબિટીસ, હૃદયરોગ સહિતની લાંબા સમય સુધી સારવાર માગતી બીમારીઓમાં નિયમિત દવાઓ પાછળ સતત ખર્ચ કરવો પડે છે.
સરકારી હોસ્પિટલમાં સારવાર મળ્યા પછી પણ જો જરૂરી દવાઓ બહારથી ખરીદવી પડે, તો દર્દીના પરિવારનું બજેટ ખોરવાઈ શકે છે. આ કારણે સ્વાસ્થ્ય વીમો ન ધરાવતા પરિવારો પર આર્થિક દબાણ સતત વધતું રહે છે.
સરકારી યોજનાઓનો વ્યાપ વધ્યો, છતાં સમસ્યા યથાવત્
ભારતમાં છેલ્લા દાયકામાં સરકારી સ્વાસ્થ્ય વીમા યોજનાઓનો વ્યાપ વધ્યો છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરે કુલ સ્વાસ્થ્ય ખર્ચમાં લોકોના ખિસ્સામાંથી થતી સીધી ચુકવણીનો હિસ્સો પણ ઘટ્યો છે. જોકે, આ સુધારાનો લાભ દરેક વર્ગ સુધી સમાન રીતે પહોંચ્યો નથી.
નીતિ આયોગના ‘Health Insurance for India’s Missing Middle’ અહેવાલમાં દર્શાવેલી સમસ્યા મુજબ, મધ્યમ આવક ધરાવતા એવા લોકો માટે પણ અસરકારક આરોગ્ય સુરક્ષાની જરૂર છે, જેઓ હાલની સરકારી યોજનાઓના દાયરામાં આવતા નથી અને ખાનગી વીમો ખરીદવાની ક્ષમતા પણ ધરાવતા નથી.
શું છે આગળનો રસ્તો?
નિષ્ણાતોના મતે, સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષાને વધુ વ્યાપક બનાવવા માટે સરકારી યોજનાઓની પહોંચ વધારવાની, મધ્યમ આવક ધરાવતા પરિવારો માટે પોસાય તેવા વીમા વિકલ્પો ઉપલબ્ધ કરાવવાની અને જરૂરી દવાઓની ઉપલબ્ધતા સુધારવાની જરૂર છે.
ભારતમાં સ્વાસ્થ્ય સેવાઓનો વ્યાપ વધારવો જેટલું જરૂરી છે, એટલું જ જરૂરી એ સુનિશ્ચિત કરવું પણ છે કે ગંભીર બીમારી વખતે કોઈ પરિવારને માત્ર પૂરતું આર્થિક રક્ષણ ન હોવાને કારણે સારવારનો મોટો ખર્ચ પોતાના ખિસ્સામાંથી ચૂકવવો ન પડે.
સ્રોત: નીતિ આયોગનો ‘Health Insurance for India’s Missing Middle’ અહેવાલ, આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયના નેશનલ હેલ્થ એકાઉન્ટ્સ અને આયુષ્માન ભારત પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજનાના સત્તાવાર પાત્રતા માપદંડ.
