Diabetes Treatment : શું ડાયાબિટીસને રિવર્સ કરી શકાય? નવા સંશોધનથી જાગી સારવારની આશા
ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસની સારવારમાં મોટી શોધ કરી છે. સંશોધકોએ સ્વાદુપિંડના રોગપ્રતિકારક કોષો અને ઇન્સ્યુલિન ઉત્પન્ન કરતા કોષો વચ્ચે એક નવા સંચાર માર્ગની ઓળખ કરી છે.
ડાયાબિટીસ જેવી ગંભીર બીમારીને નિયંત્રિત કરવા માટે વિશ્વભરમાં સંશોધનો ચાલી રહ્યાં છે. ત્યારે ભારતીય ટેકનોલોજી સંસ્થા (IIT) કાનપુરના સંશોધકોએ આ ક્ષેત્રમાં એક મહત્વપૂર્ણ શોધ કરી છે. IIT કાનપુરના નવા અભ્યાસમાં સ્વાદુપિંડ (Pancreas)માં રહેલા રોગપ્રતિકારક કોષો અને ઇન્સ્યુલિન ઉત્પન્ન કરતા કોષો વચ્ચેના એક નવા સંચાર માર્ગની ઓળખ કરવામાં આવી છે. આ શોધ ભવિષ્યમાં ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસની સારવાર માટે નવી દિશા ખોલી શકે છે.
‘જર્નલ ઑફ ક્લિનિકલ ઇન્વેસ્ટિગેશન’માં પ્રકાશિત થયેલા આ અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે સ્વાદુપિંડમાં રહેલા કેટલાક રોગપ્રતિકારક કોષો માત્ર થોડા જ મિનિટોમાં ઇન્સ્યુલિનના સ્ત્રાવને અસર કરી શકે છે. સંશોધકોના મતે, આ પ્રક્રિયા પાછળ એક ખાસ પરમાણુ સ્વિચ જવાબદાર છે. આ શોધથી શરીરમાં ઇન્સ્યુલિનનું ઉત્પાદન કેવી રીતે નિયંત્રિત થાય છે તે સમજવામાં વૈજ્ઞાનિકોને મદદ મળી શકે છે. આ સંશોધનનું નેતૃત્વ સિમરન સિંહ અને આશિષ કુમારે કર્યું હતું. બંને આ અભ્યાસના સહ-પ્રથમ લેખકો છે. IIT કાનપુરના બાયોલોજિકલ સાયન્સિસ એન્ડ બાયોએન્જિનિયરિંગ વિભાગના ડૉ. સાંઈ પ્રસાદ પયાદીના માર્ગદર્શન હેઠળ આ સંશોધન હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું.
રોગપ્રતિકારક કોષો ઇન્સ્યુલિનના ઉત્પાદનને કેવી રીતે અસર કરે છે?
અત્યાર સુધીના સંશોધનોમાં એવું જાણવા મળ્યું હતું કે સ્થૂળતાને કારણે સ્વાદુપિંડમાં લાંબા સમય સુધી હળવી બળતરા રહી શકે છે. સમય જતાં આ બળતરા ઇન્સ્યુલિન ઉત્પન્ન કરતા કોષોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. જોકે, IIT કાનપુરના નવા અભ્યાસમાં એક અલગ જ બાબત સામે આવી છે. સંશોધકોને જાણવા મળ્યું છે કે રોગપ્રતિકારક કોષો લાંબા સમય સુધી બળતરા પેદા કર્યા વિના પણ ઇન્સ્યુલિનના સ્ત્રાવમાં સીધી દખલ કરી શકે છે.
સ્વાદુપિંડમાં અનેક પ્રકારના કોષો હોય છે. તેમાં બીટા કોષો અને મેક્રોફેજ નામના રોગપ્રતિકારક કોષોનો સમાવેશ થાય છે. બીટા કોષો શરીરમાં ઇન્સ્યુલિનનું ઉત્પાદન અને સ્ત્રાવ કરે છે, જે લોહીમાં ગ્લુકોઝ એટલે કે બ્લડ શુગરનું પ્રમાણ નિયંત્રિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. બીજી તરફ, મેક્રોફેજ કોષો શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ જાળવવા અને પેશીઓના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરવામાં મદદ કરે છે.
સંશોધનમાં નવા સંચાર માર્ગની ઓળખ
IIT કાનપુરના સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું છે કે સ્વાદુપિંડમાં હાજર મેક્રોફેજ કોષો નજીકમાં આવેલા બીટા કોષો સાથે સીધો સંચાર કરી શકે છે. આ સંચારના પરિણામે બીટા કોષોની ઇન્સ્યુલિન છોડવાની ક્ષમતા ઘટી શકે છે. સંશોધકોના જણાવ્યા અનુસાર, આ સમગ્ર પ્રક્રિયા માત્ર થોડી મિનિટોમાં થઈ શકે છે.
ખાસ વાત એ છે કે આ પ્રક્રિયા અગાઉથી જાણીતા પરંપરાગત બળતરા સંબંધિત સંકેતોથી અલગ છે. સંશોધનમાં સ્ફિન્ગોલિપિડ્સ (Sphingolipids) નામના ચરબીના અણુઓની ઓળખ કરવામાં આવી છે, જે આ સંચાર પ્રક્રિયામાં સંદેશવાહક તરીકે કામ કરે છે. આ અણુઓ દ્વારા મેક્રોફેજ કોષો બીટા કોષોને એવા સંકેતો મોકલે છે, જે ઇન્સ્યુલિનના સ્ત્રાવને અટકાવી શકે છે.
GPR18 રિસેપ્ટર સંશોધનનું મુખ્ય કેન્દ્ર
આ અભ્યાસમાં GPR18 નામના રિસેપ્ટરની પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા સામે આવી છે. આ રિસેપ્ટર મેક્રોફેજ કોષો પર હાજર હોય છે અને સ્ફિન્ગોલિપિડ્સ સાથે જોડાયેલી સિગ્નલિંગ પ્રક્રિયાને સક્રિય કરવામાં મદદ કરે છે.
સંશોધકોએ આનુવંશિક તકનીકોનો ઉપયોગ કરીને રોગપ્રતિકારક કોષોમાં આ સિગ્નલિંગ પ્રક્રિયાને સક્રિય અને નિષ્ક્રિય કરી હતી. પ્રયોગ દરમિયાન આ માર્ગ સક્રિય થતાં ઉંદરના મોડેલમાં ઇન્સ્યુલિનનો સ્ત્રાવ ઘટ્યો હતો. જ્યારે આ માર્ગને અવરોધવામાં આવ્યો ત્યારે ઇન્સ્યુલિનનો સ્ત્રાવ સુધર્યો હતો.
ભવિષ્યમાં ડાયાબિટીસની સારવાર માટે નવી આશા
આ સંશોધન ભવિષ્યમાં ડાયાબિટીસની દવાઓ વિકસાવવા માટે ત્રણ સંભવિત લક્ષ્યો રજૂ કરે છે. તેમાં GPR18 રિસેપ્ટર, સ્ફિન્ગોલિપિડ સિગ્નલિંગ અને આ ચરબીના અણુઓને વહન કરતા ટ્રાન્સપોર્ટરનો સમાવેશ થાય છે. અભ્યાસમાં આ સંચાર માર્ગને અવરોધવાથી ઇન્સ્યુલિનના સામાન્ય સ્ત્રાવને ફરી સુધારવામાં મદદ મળી હોવાનું સામે આવ્યું છે. આથી ભવિષ્યમાં એવી સારવાર વિકસાવવાની શક્યતા ઊભી થઈ છે, જે સ્વાદુપિંડના બીટા કોષોની કાર્યક્ષમતા જાળવવામાં મદદરૂપ બની શકે.
જોકે, આ સંશોધનને ડાયાબિટીસનો સંપૂર્ણ ઇલાજ માનવો યોગ્ય નથી. હાલ આ અભ્યાસના પરિણામો પ્રાયોગિક મોડેલ પર આધારિત છે અને માનવીઓમાં તેની અસરકારકતા સાબિત કરવા માટે વધુ સંશોધનની જરૂર છે. તેમ છતાં, IIT કાનપુરની આ શોધ ડાયાબિટીસની સારવાર માટે નવી સંભાવનાઓ ઊભી કરે છે અને ભવિષ્યમાં આ બીમારી સામેની લડાઈમાં મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.
