કાગળની નોટનો જમાનો ગયો! RBI ગવર્નરે જણાવ્યું – દેશમાં ક્યારે શરૂ થશે પ્લાસ્ટિકની નોટ

ભારતમાં ટૂંક સમયમાં પ્લાસ્ટિક (પોલિમર) ચલણી નોટો જોવા મળી શકે છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI)ના ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ જણાવ્યું છે કે ફિલ્ડ ટ્રાયલ સફળ રહે તો આગામી નાણાકીય વર્ષની શરૂઆતમાં દેશમાં પોલિમર નોટો રજૂ કરવાની યોજના છે. શરૂઆતમાં ₹10 અને ₹20ના મૂલ્યની નોટો ટ્રાયલ આધારે ચલણમાં મૂકવામાં આવશે.

આગામી વર્ષથી આવી શકે છે પોલિમર નોટો

નાણાકીય નીતિ સમિતિ (MPC)ની બેઠક બાદ મીડિયા સાથે વાતચીત દરમિયાન RBI ગવર્નરે જણાવ્યું કે હાલ ફિલ્ડ ટ્રાયલની તૈયારી ચાલી રહી છે. જો પરીક્ષણ સફળ રહેશે તો આગામી નાણાકીય વર્ષની શરૂઆતમાં પોલિમર નોટો જાહેર કરવામાં આવશે. આ પહેલને કેન્દ્ર સરકારની મંજૂરી પણ મળી ચૂકી છે.

RBI પ્લાસ્ટિક નોટો કેમ લાવી રહ્યું છે?

RBIના જણાવ્યા અનુસાર પોલિમર નોટો પરંપરાગત કાગળની નોટોની તુલનામાં વધુ મજબૂત અને લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે. ખાસ કરીને ₹10 અને ₹20 જેવી ઓછી કિંમતની નોટો રોજિંદા લેવડદેવડમાં સૌથી વધુ વપરાતી હોવાથી ઝડપથી ઘસાઈ જાય છે. પોલિમર નોટોનું આયુષ્ય વધુ હોવાથી વારંવાર નવી નોટો છાપવાની જરૂરિયાત ઘટશે અને ચલણ વ્યવસ્થાપનનો ખર્ચ પણ ઓછો થશે.

સરકારે શું મંજૂરી આપી છે?

કેન્દ્ર સરકારે તાજેતરમાં RBIના એક અબજ (1 બિલિયન) પોલિમર નોટોના ફિલ્ડ ટ્રાયલના પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી છે. આ ટ્રાયલ માટે ₹10 અને ₹20ની નોટો તૈયાર કરવામાં આવશે. જો પરિણામ સંતોષકારક રહેશે તો ભવિષ્યમાં નિયમિત રીતે આ નોટો ચલણમાં મૂકવાનો નિર્ણય લેવામાં આવી શકે છે.

પોલિમર નોટો કેવી રીતે અલગ છે?

હાલમાં ભારતમાં વપરાતી નોટો કપાસ આધારિત વિશેષ કાગળ પર છપાય છે, જ્યારે નવી પોલિમર નોટો ખાસ પ્રકારના પ્લાસ્ટિક સબસ્ટ્રેટ પર છપાશે. આ નોટો પાણી, ભેજ અને સામાન્ય ઘસારા સામે વધુ ટકાઉ માનવામાં આવે છે. શરૂઆતમાં તેનું ઉત્પાદન ખર્ચ થોડું વધુ હોઈ શકે, પરંતુ લાંબા ગાળે તે વધુ કિફાયતી સાબિત થાય છે.

દુનિયાના અનેક દેશોમાં પહેલેથી જ ઉપયોગ

પોલિમર નોટો કોઈ નવી ટેક્નોલોજી નથી. ઓસ્ટ્રેલિયાએ વર્ષ 1988માં સૌથી પહેલા તેનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો હતો. આજે યુનાઇટેડ કિંગડમ, કેનેડા, ન્યુઝીલેન્ડ, સિંગાપોર, મલેશિયા, થાઇલેન્ડ, વિયેતનામ સહિત 60થી વધુ દેશોમાં પોલિમર ચલણી નોટો સફળતાપૂર્વક ઉપયોગમાં છે.

શું કાગળની નોટો સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જશે?

ના. હાલ સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કાગળની નોટો બંધ કરવાનો કોઈ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો નથી. પોલિમર નોટો હાલની કાગળની નોટો સાથે જ ચલણમાં રહેશે. ફિલ્ડ ટ્રાયલનો હેતુ માત્ર ભારતીય પરિસ્થિતિઓમાં પોલિમર નોટો કેટલી અસરકારક સાબિત થાય છે તેનું મૂલ્યાંકન કરવાનો છે.

અંતિમ નિર્ણય ટ્રાયલ બાદ

જો ફિલ્ડ ટ્રાયલ સફળ રહેશે તો RBI તબક્કાવાર રીતે ₹10 અને ₹20ની પોલિમર નોટોનું નિયમિત વિતરણ શરૂ કરી શકે છે. RBI ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાના જણાવ્યા મુજબ, દેશના લોકો આગામી નાણાકીય વર્ષની શરૂઆતથી નવી પ્લાસ્ટિક ચલણી નોટોનો ઉપયોગ કરતા જોવા મળી શકે છે.