CNG કે EV કઈ કાર પર્યાવરણ માટે વધુ સારી? સ્ટડીમાં થયો મોટો ખુલાસો

ભારતમાં પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે સરકાર ઇલેક્ટ્રિક (EV) અને CNG વાહનોને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે. રસ્તાઓ પર પણ હવે બંને પ્રકારની કારની સંખ્યા સતત વધી રહી છે. સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે ઇલેક્ટ્રિક કાર પર્યાવરણ માટે વધુ સારી છે, કારણ કે તે રસ્તા પર દોડતી વખતે કોઈ એક્ઝોસ્ટ ધુમાડો છોડતી નથી. જોકે, TERIના એક અભ્યાસમાં આ મુદ્દાને માત્ર કારના એક્ઝોસ્ટ સુધી મર્યાદિત રાખવાને બદલે સમગ્ર જીવનચક્રને ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યું છે.

ધ એનર્જી એન્ડ રિસોર્સિસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (TERI)ના અભ્યાસ મુજબ, ભારતના વર્તમાન પાવર મિશ્રણને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે તો CNG વાહનોનું સમગ્ર જીવનચક્ર દરમિયાન થતું પર્યાવરણીય નુકસાન કેટલાક પરિસ્થિતિઓમાં ઇલેક્ટ્રિક વાહનો કરતાં ઓછું હોઈ શકે છે. એટલે કે, કોઈ વાહન કેટલો ધુમાડો છોડે છે એટલું જ જોવું પૂરતું નથી. ઇંધણ અથવા વીજળીનું ઉત્પાદન કેવી રીતે થાય છે, તેનું પરિવહન કેવી રીતે થાય છે અને ત્યારબાદ વાહન કેવી રીતે ચાલે છે, આ તમામ બાબતો પણ મહત્વની બને છે.

EV ચલાવતી વખતે ધુમાડો નથી નીકળતો, પરંતુ વીજળી ક્યાંથી આવે છે?

ઇલેક્ટ્રિક વાહનોની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેમને ચલાવતી વખતે એક્ઝોસ્ટમાંથી ધુમાડો નીકળતો નથી. પરંતુ EVને ચાર્જ કરવા માટે વીજળી જરૂરી છે. ભારતમાં વીજળીના ઉત્પાદન માટે હજુ પણ કોલસા આધારિત પાવર પ્લાન્ટ્સનો મોટો હિસ્સો છે.

આથી EV રસ્તા પર સીધું પ્રદૂષણ ન કરે છતાં તેને ચાર્જ કરવા માટે વીજળી ઉત્પન્ન કરતી વખતે કાર્બન ઉત્સર્જન થઈ શકે છે. એટલે EVની પર્યાવરણીય અસર માપતી વખતે માત્ર વાહનમાંથી નીકળતા ઉત્સર્જનને જોવાને બદલે વીજળીના ઉત્પાદનને પણ ગણતરીમાં લેવું પડે છે.

આ જ કારણસર ભારતના વર્તમાન વીજળીના માળખાને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે ત્યારે EVનું કુલ જીવનચક્ર ઉત્સર્જન લોકોની સામાન્ય ધારણા કરતાં વધારે હોઈ શકે છે.

CNGની સરખામણીમાં શું સામે આવ્યું?

TERIના અભ્યાસમાં CNG વાહનને માત્ર રસ્તા પર ચાલતી વખતે થતા ઉત્સર્જનના આધારે માપવામાં આવ્યું નથી. CNGના ઉત્પાદન, તેના પરિવહન અને ત્યારબાદ વાહનમાં તેના ઉપયોગ દરમિયાન થતી પર્યાવરણીય અસરને પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવી છે.

CNG પણ અશ્મિભૂત ઇંધણ છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે પેટ્રોલ અને ડીઝલની સરખામણીમાં તે ઓછું પ્રદૂષણ કરે છે. જ્યારે CNGની સમગ્ર પ્રક્રિયાને એટલે કે ઉત્પાદનથી લઈને વાહન ચલાવવા સુધીની અસરને EVના જીવનચક્ર સાથે સરખાવવામાં આવે છે, ત્યારે ભારતના વર્તમાન ઊર્જા મિશ્રણમાં CNGને કેટલાક સંદર્ભોમાં પર્યાવરણીય રીતે ઓછા અસરકારક વિકલ્પ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

EV બેટરીનું ઉત્પાદન પણ મહત્વનું પરિબળ

ઇલેક્ટ્રિક વાહનોમાં વપરાતી મોટી બેટરીઓનું ઉત્પાદન પણ પર્યાવરણ પર અસર કરી શકે છે. બેટરી બનાવવા માટે લિથિયમ, નિકલ અને કોબાલ્ટ જેવી સામગ્રીની જરૂર પડે છે. આ ખનિજોના ખનનથી લઈને બેટરીના ઉત્પાદન સુધીની પ્રક્રિયામાં ઊર્જા અને સંસાધનોનો ઉપયોગ થાય છે.

આ ઉપરાંત, EV બેટરીની ઉપયોગી અવધિ પૂરી થયા બાદ તેના યોગ્ય રિસાયક્લિંગ અને નિકાલની વ્યવસ્થા પણ મહત્વપૂર્ણ છે. દેશમાં ઇલેક્ટ્રિક વાહનોની સંખ્યા વધતી જશે તેમ જૂની બેટરીઓનું સંચાલન પણ એક મહત્વનો મુદ્દો બની શકે છે.

CNG વાહનોમાં EV જેવી મોટી ટ્રેક્શન બેટરી હોતી નથી. તેથી બેટરીના ઉત્પાદન અને તેના જીવનના અંતે રિસાયક્લિંગ સાથે જોડાયેલા પડકારો CNG વાહનોમાં એ જ રીતે જોવા મળતા નથી.

તો શું EV પર્યાવરણ માટે ખરાબ છે?

આ અભ્યાસનો અર્થ એવો નથી કે ઇલેક્ટ્રિક વાહનો પર્યાવરણ માટે ખરાબ છે. હકીકતમાં EVનું પર્યાવરણીય પ્રદર્શન મોટા પ્રમાણમાં તેને ચાર્જ કરવા માટે વપરાતી વીજળીના સ્ત્રોત પર આધાર રાખે છે.

જો વીજળીનું ઉત્પાદન કોલસા આધારિત હોય, તો EVના સમગ્ર જીવનચક્ર દરમિયાન કાર્બન ઉત્સર્જન વધુ હોઈ શકે છે. બીજી તરફ, જો વીજળીના ઉત્પાદનમાં સૌર, પવન અને અન્ય નવીનીકરણીય ઊર્જા સ્ત્રોતોનો હિસ્સો વધે, તો EVનું કુલ કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ પણ ઘટી શકે છે.

અર્થાત, EV કેટલી ‘ગ્રીન’ છે તે માત્ર કારની ટેક્નોલોજીથી નક્કી થતું નથી. તેને ચાર્જ કરવા માટે વપરાતી વીજળી પણ એટલી જ મહત્વની છે.

ભવિષ્યમાં બદલાઈ શકે છે પરિસ્થિતિ

ભારતમાં નવીનીકરણીય ઊર્જાનો ઉપયોગ વધશે અને વીજળીનું ઉત્પાદન વધુ સ્વચ્છ બનશે તો ઇલેક્ટ્રિક વાહનોને તેનો સીધો લાભ મળી શકે છે. સ્વચ્છ વીજળીના વધતા ઉપયોગ સાથે EVના જીવનચક્ર દરમિયાન થતા ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો થવાની શક્યતા છે.

આ કારણે હાલની પરિસ્થિતિ અને ભવિષ્યની પરિસ્થિતિ વચ્ચે તફાવત રાખવો જરૂરી છે. વર્તમાન પાવર મિશ્રણમાં CNGને કેટલાક પર્યાવરણીય માપદંડોમાં ફાયદો મળી શકે છે, જ્યારે સ્વચ્છ ઊર્જાનો હિસ્સો વધતા EVનું પર્યાવરણીય પ્રદર્શન વધુ સુધરી શકે છે.

આ સંદર્ભમાં CNG અને CNG-હાઇબ્રિડ વાહનોને ઇલેક્ટ્રિક મોબિલિટી તરફના સંક્રમણ દરમિયાન એક વચગાળાના વિકલ્પ તરીકે પણ જોવામાં આવી શકે છે. અંતે, વાહનની પર્યાવરણીય અસર નક્કી કરવા માટે માત્ર રસ્તા પર નીકળતા ધુમાડાને નહીં, પરંતુ ઇંધણ અથવા વીજળીના ઉત્પાદનથી લઈને વાહનના ઉપયોગ અને તેના અંતિમ નિકાલ સુધીની સમગ્ર પ્રક્રિયાને ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.

ધુમાડો એક સાઇલેન્સરમાંથી નીકળે છે, તો કારમાં બે સાઇલેન્સર કેમ આપેલા હોય છે?