પ્લાસ્ટિક નોટ માર્કેટમાં આવતા શું કાગળની નોટો બંધ થઈ જશે ? જાણો તમારા તમામ પ્રશ્નનો જવાબ
એ ₹10 અને ₹20 ના મૂલ્યની પ્લાસ્ટિક નોટો રજૂ કરવાની તૈયારીઓ ઝડપી બનાવી છે. એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ પર કામ શરૂ થઈ ગયું છે, અને ચલણ છાપતી પેટાકંપનીએ વૈશ્વિક ટેન્ડર બહાર પાડ્યું છે. જો કે, આનાથી લોકોના મનમાં ઘણા પ્રશ્નો ઉભા થયા છે
RBI એ ₹10 અને ₹20 ના મૂલ્યની પ્લાસ્ટિક નોટો રજૂ કરવાની તૈયારીઓ ઝડપી બનાવી છે. એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ પર કામ શરૂ થઈ ગયું છે, અને ચલણ છાપતી પેટાકંપનીએ વૈશ્વિક ટેન્ડર બહાર પાડ્યું છે. જો કે, આનાથી લોકોના મનમાં ઘણા પ્રશ્નો ઉભા થયા છે: આ નોટો કેવી રીતે બનાવવામાં આવશે? કેટલા પૈસા બચશે? સામાન્ય માણસને શું ફાયદો થશે? અને, કદાચ સૌથી મોટો પ્રશ્ન - શું જૂની કાગળની નોટો બંધ કરવામાં આવશે? ચાલો આ દરેક પ્રશ્નોનો વ્યવસ્થિત રીતે ઉકેલ લાવીએ. ચલણ છાપવાનો ખર્ચ સતત વધી રહ્યો છે.
2024-25 નાણાકીય વર્ષમાં, RBI એ નોટો છાપવા પર આશરે ₹6,373 કરોડ ખર્ચ્યા - જે પાછલા વર્ષના ₹5,101 કરોડ ખર્ચ્યા હતા તેનાથી નોંધપાત્ર વધારો દર્શાવે છે. જો કે, 2025-26 નાણાકીય વર્ષમાં, RBI નો નોટ છાપવાનો ખર્ચ ઘટીને લગભગ ₹4,875 કરોડ થઈ ગયો, જે અગાઉના વર્ષની સરખામણીમાં આશરે 23.5% ઘટાડો દર્શાવે છે. આમ છતાં, છેલ્લા પાંચ વર્ષના ડેટા દર્શાવે છે કે આ ખર્ચમાં સતત વધઘટ થઈ રહી છે.
બીજું એક મુખ્ય પરિબળ રોકડની વધતી માંગ અને નુકસાનને કારણે બંધ થયેલી નોટોનું પ્રમાણ છે; 2025 ના નાણાકીય વર્ષમાં, આશરે 2,380 કરોડ ગંદા અથવા ફાટેલા નોટોનો નાશ થયો હતો, જે પાછલા વર્ષના 2,124 કરોડ હતો. દરમિયાન, મે 2026 સુધીમાં, દેશમાં ચલણમાં રોકડ ₹42.86 લાખ કરોડના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી ગઈ હતી, જે દર્શાવે છે કે ડિજિટલ ચુકવણીમાં વૃદ્ધિ છતાં રોકડની માંગ ઓછી થઈ રહી નથી. આ જ કારણ છે કે RBI પોલિમર નોટો તરફ વળ્યું છે, કારણ કે તે કાગળની નોટોનો વધુ ટકાઉ અને ખર્ચ-અસરકારક વિકલ્પ સાબિત થઈ શકે છે.
પ્લાસ્ટિકની નોટ આવતા સામાન્ય માણસને કેવી રીતે ફાયદો થશે? : આ નોટો વધુ ટકાઉ હશે, જેનો અર્થ એ થશે કે ગંદી કે ફાટેલી નોટોને વારંવાર બદલવામાં ઓછી મુશ્કેલી પડશે. પાણીના સંપર્કમાં આવવાથી અથવા નાના ઘસારાને કારણે નુકસાન થવાનું જોખમ ઓછું થશે. નકલી નોટો ઓળખવી સરળ બનશે, કારણ કે પોલિમર નોટોમાં પારદર્શક બારીઓ જેવા સુરક્ષા તત્વો હોય છે જેની નકલ કરવી મુશ્કેલ હોય છે. નોટો વધુ સ્વચ્છ રહેશે, કારણ કે તેમાં ગંદકી અને બેક્ટેરિયા એકઠા થવાની સંભાવના ઓછી હોય છે.
શું નવી નોટો માર્કેટમાં આવતા કાગળની નોટો બંધ થઈ જશે? : ના, RBI એ હાલની કાગળની નોટો બંધ કરવાની કોઈ યોજના જાહેર કરી નથી, અને હાલ માટે, આ પહેલ ફક્ત પાયલોટ પ્રોજેક્ટ સુધી મર્યાદિત છે. બધી હાલની નોટો કાયદેસર રહેશે. RBI પહેલા ટ્રાયલ પરિણામોનું મૂલ્યાંકન કરશે; તેને અન્ય મૂલ્યોમાં વિસ્તારવાનો નિર્ણય ત્યારબાદ જ લેવામાં આવશે. RBI ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ જૂન 2026 ની નાણાકીય નીતિ સમીક્ષા પછી એક પ્રેસ કોન્ફરન્સ દરમિયાન સ્પષ્ટતા કરી હતી કે પોલિમર નોટો માટેની દરખાસ્ત હજુ પણ વિચારણા હેઠળ છે અને હજુ સુધી કોઈ અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો નથી. કેન્દ્રીય બેંક હાલમાં ફાયદા અને ગેરફાયદાનું મૂલ્યાંકન કરી રહી છે.
પ્લાસ્ટિકની નોટો બજારમાં ક્યારે આવશે? : હજુ સુધી કોઈ ચોક્કસ તારીખ નક્કી કરવામાં આવી નથી. પાયલોટ પ્રોજેક્ટ સફળ થયા પછી જ મોટા પાયે દેશભરમાં પ્લાસ્ટિક નોટો જારી કરવામાં આવશે. મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, 2027 માં સંપૂર્ણ પાયે રોલઆઉટ શરૂ થવાની સંભાવના છે, એટલે કે ત્યાં સુધીમાં દેશભરમાં વ્યાપક ઉપયોગની અપેક્ષા રાખી શકાય છે. જો કે, આ તારીખ હાલમાં અંદાજો પર આધારિત છે અને તે ટેન્ડરિંગ પ્રક્રિયા, ટ્રાયલ પરિણામો અને અંતિમ સરકારની મંજૂરી પર આધારિત રહેશે.
