આકાશમાં પ્લેન પાછળ કેમ બને છે સફેદ લીટો? જો તમે તેને સામાન્ય ધુમાડો કે પ્રદૂષણ સમજવાની ભૂલ કરી રહ્યા છો, તો તમે ખોટા છો!
શું આકાશમાં ઉડતા પ્લેનની પાછળ દેખાતી એ સફેદ લાઇન ખરેખર કોઈ મોટો ખતરો છે કે પછી કોઈ છૂપું રહસ્ય? મોટાભાગના લોકો તેને માત્ર એન્જિનનો ધુમાડો સમજીને નજરઅંદાજ કરી દે છે, પરંતુ સત્ય કંઈક અલગ જ અને અત્યંત ચોંકાવનારું છે! એવું તે શું છે જે આકાશની ઊંચાઈ પર જઈને જ સક્રિય થાય છે?
આકાશમાં ઊંચે ઉડતા વિમાનની પાછળ બનતી લાંબી સફેદ લાઇનને જોઈને આપણા મનમાં ઘણી વાર સવાલો થાય છે. ઘણા લોકો તેને વિમાનનો ધુમાડો માને છે, તો કેટલાક તેને કોઈ રહસ્ય સાથે જોડે છે. પરંતુ વિજ્ઞાનની ભાષામાં આ રેખા પાછળ એક ચોંકાવનારી હકીકત છુપાયેલી છે.
પ્લેનની પાછળ દેખાતી આ સફેદ લાઇનને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં 'કોન્ટ્રેલ' (Contrail) કહેવામાં આવે છે. તેનું પૂરું નામ 'કન્ડેન્સેશન ટ્રેલ' (Condensation Trail) છે. સામાન્ય ભાષામાં કહીએ તો, આ કોઈ ઝેરી ધુમાડો નથી પણ હવામાં રહેલા ભેજ અને એન્જિનની વરાળનું મિશ્રણ છે.
જ્યારે પ્લેન આકાશમાં અત્યંત ઊંચાઈ પર ઉડતું હોય છે, ત્યારે ત્યાંનું તાપમાન માઈનસ 50 થી માઈનસ 70 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી થીજી ગયું હોય છે. આવી કડકતી ઠંડીમાં જ્યારે પ્લેનના એન્જિનમાંથી ગરમ વરાળ બહાર નીકળે છે, ત્યારે એક અદભુત પ્રક્રિયા થાય છે.
પ્લેનના ગરમ એન્જિનમાંથી નીકળેલી વરાળ આસપાસની અતિશય ઠંડી હવાના સંપર્કમાં આવતાની સાથે જ તરત જ નાના-નાના બરફના કણોમાં ફેરવાઈ જાય છે. આ કરોડો બરફના કણો ભેગા મળીને આપણને નીચેથી એક લાંબી સફેદ લાઇન જેવા દેખાય છે.
આ પ્રક્રિયાને સમજવા માટે શિયાળાનું ઉદાહરણ બેસ્ટ છે. ઠંડીના દિવસોમાં જ્યારે આપણે મોંમાંથી શ્વાસ બહાર કાઢીએ છીએ ત્યારે ધુમાડો નીકળતો દેખાય છે ને? બસ, પ્લેનની પાછળ પણ આવું જ કંઈક થાય છે. એન્જિનની ગરમ હવા ઠંડા વાતાવરણમાં જઈને થીજી જાય છે.
આ આખી રમત આકાશના હવામાન પર નિર્ભર છે. જો ઊંચાઈ પર હવા સૂકી હોય, તો આ બરફના કણો મિનિટોમાં ઓગળી જાય છે અને લાઇન ગાયબ થઈ જાય છે. પરંતુ જો હવામાં ભેજ વધારે હોય, તો આ સફેદ લાઇન કલાકો સુધી આકાશમાં વાદળની જેમ છવાયેલી રહે છે.
આ લાઇન બનવા માટે પ્લેનની ઊંચાઈ, ત્યાંનું માઈનસ તાપમાન અને હવામાં રહેલો ભેજ - આ ત્રણેય પરિબળો યોગ્ય માત્રામાં હોવા જરૂરી છે. જો આમાંથી એક પણ વસ્તુ અનુકૂળ ન હોય તો લાઇન બનતી નથી.
તેથી હવે જ્યારે પણ તમે આકાશમાં પ્લેનની પાછળ આવી સફેદ લાઇન જુઓ, ત્યારે તેને પ્રદૂષણ કે ધુમાડો માનવાની ભૂલ ન કરતા. આ પ્રકૃતિ અને આધુનિક એન્જિનિયરિંગ વચ્ચે થતી એક ખૂબ જ સુંદર વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા છે, જે આકાશમાં એક અદભુત નજારો બનાવે છે.
