વિમાન ઉડે ત્યારે આકાશમાં સફેદ પટ્ટાઓ કેમ દેખાય છે? તેની પાછળનું રસપ્રદ કારણ જાણો
જ્યારે વિમાન આકાશમાંથી પસાર થાય છે, ત્યારે તેની પાછળ એક સફેદ પટ્ટો જોવા મળે છે. આપણે ઘણીવાર વિચારીએ છીએ કે આ સફેદ પટ્ટો શું છે અને તે કેવી રીતે બને છે? આકાશમાં દેખાતી આ સફેદ રેખા પાછળ વિજ્ઞાનનું રસપ્રદ કારણ છુપાયેલું છે. ચાલો જાણીએ કે વિમાનની પાછળ આ સફેદ પટ્ટાઓ શા માટે જોવા મળે છે.
આપણામાંથી ઘણાએ સ્વચ્છ અને વાદળી આકાશમાં વિમાન પસાર થયા બાદ તેની પાછળ સફેદ પટ્ટાઓ ફેલાતા જોયા હશે. કેટલીક પટ્ટાઓ થોડી જ ક્ષણોમાં અદૃશ્ય થઈ જાય છે, જ્યારે કેટલીક કલાકો સુધી આકાશમાં રહે છે અને ધીમે-ધીમે પાતળા વાદળોની જેમ ફેલાતી જાય છે. પરંતુ આ સફેદ પટ્ટાઓનું કારણ શું છે? વાસ્તવમાં, આ વિમાનમાંથી નીકળતો સામાન્ય ધુમાડો નથી, પરંતુ વિમાનના એન્જિનમાંથી નીકળતી ગરમ વરાળ અને વાયુઓથી બનતી પટ્ટાઓ છે, જેને કોન્ટ્રેઇલ્સ (Contrails) કહેવામાં આવે છે. એન્જિન, તાપમાન, હવામાં રહેલી ભેજ, વિમાનની ઊંચાઈ અને પવનની દિશા જેવા અનેક પરિબળો તેના દેખાવ અને ટકાઉપણાને અસર કરે છે.
ગરમ એન્જિન અને અત્યંત ઠંડી હવા - વિમાનનું એન્જિન બળતણ બાળે છે, જેના કારણે ગરમ વાયુઓ અને પાણીની વરાળ બહાર આવે છે. વિમાન સામાન્ય રીતે ખૂબ ઊંચાઈએ ઉડતું હોવાથી ત્યાંનું વાતાવરણ જમીનની સરખામણીએ અત્યંત ઠંડું હોય છે. જ્યારે એન્જિનમાંથી નીકળતી ગરમ વરાળ અચાનક ઠંડી હવા સાથે ભળે છે, ત્યારે તે ઝડપથી ઠંડી થાય છે. યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં આ વરાળ નાના બરફના સ્ફટિકોમાં રૂપાંતરિત થાય છે. આવા અસંખ્ય નાના બરફના સ્ફટિકો એકસાથે ભેગા થાય ત્યારે આપણને આકાશમાં સફેદ પટ્ટો જોવા મળે છે.
ભેજ મહત્વપૂર્ણ છે - વિમાનની પાછળ બનતી આ સફેદ પટ્ટી કેટલો સમય ટકી રહેશે, તે માત્ર તાપમાન પર આધારિત નથી. હવામાં રહેલી ભેજ પણ તેમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. જો વિમાન જે ઊંચાઈએ ઉડી રહ્યું હોય ત્યાંની હવા ખૂબ જ સૂકી હોય, તો બનેલા બરફના સ્ફટિકો ઝડપથી અદૃશ્ય થઈ શકે છે. બીજી તરફ, વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ વધુ હોય તો આ સ્ફટિકો લાંબા સમય સુધી ટકી શકે છે અને ધીમે-ધીમે ફેલાઈને પાતળા વાદળોનું સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે.
ઊંચાઈ પર ઓછું હવાનું દબાણ - વિમાન જે ઊંચાઈએ ઉડે છે ત્યાં હવાનું દબાણ જમીનની સરખામણીએ ઘણું ઓછું હોય છે. ઓછા દબાણવાળા વાતાવરણમાં એન્જિનમાંથી બહાર નીકળતા ગરમ વાયુઓ ઝડપથી વિસ્તરે છે અને ઠંડા પડે છે. આ પ્રક્રિયા પાણીની વરાળને બરફના સ્ફટિકોમાં પરિવર્તિત થવા માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ ઊભી કરી શકે છે. તેથી વિમાનની ઊંચાઈ પણ કોન્ટ્રેઇલ્સ બનવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
એન્જિન અને બળતણ પણ ભૂમિકા ભજવે છે - દરેક વિમાનના એન્જિનમાંથી એકસરખા પ્રમાણમાં વાયુઓ અને સૂક્ષ્મ કણોનું ઉત્સર્જન થતું નથી. એન્જિનનો પ્રકાર, તેની કામગીરી અને ઉપયોગમાં લેવાતા બળતણ જેવા પરિબળો ઉત્સર્જિત થતી વરાળ અને કણોની માત્રાને અસર કરી શકે છે. આ સૂક્ષ્મ કણો બરફના સ્ફટિકો બનવા માટે આધાર તરીકે કામ કરી શકે છે. પરિણામે, કેટલાક વિમાનોની પાછળ બનતી સફેદ પટ્ટાઓ વધુ સ્પષ્ટ અને લાંબા સમય સુધી જોવા મળે છે, જ્યારે કેટલીક પટ્ટાઓ ઓછી દેખાય છે અથવા ઝડપથી અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
પવનના કારણે સફેદ પટ્ટો ફેલાય છે - વિમાન પસાર થયા બાદ તેની પાછળ બનેલી સફેદ પટ્ટી આકાશમાં એક જ જગ્યાએ સ્થિર રહેતી નથી. ઊંચાઈ પર ફૂંકાતા પવન તેને ધીમે-ધીમે ખેંચે છે અને ફેલાવે છે. આ જ કારણ છે કે શરૂઆતમાં સીધી અને પાતળી દેખાતી પટ્ટી સમય જતાં પહોળી થવા લાગે છે. પવનની ગતિ અને વાતાવરણમાં રહેલી અશાંતિના આધારે તેનો આકાર પણ બદલાઈ શકે છે અને તે વળી ગયેલી અથવા વાદળ જેવી દેખાઈ શકે છે.
વિમાનની ઊંચાઈનો પણ મોટો પ્રભાવ - વિમાન કેટલી ઊંચાઈએ ઉડી રહ્યું છે તે પણ કોન્ટ્રેઇલ્સ બનવા માટે મહત્વનું પરિબળ છે. સામાન્ય રીતે વધુ ઊંચાઈએ તાપમાન ઘણું ઓછું હોય છે, જેના કારણે એન્જિનમાંથી નીકળતી પાણીની વરાળ બરફના સ્ફટિકોમાં રૂપાંતરિત થવાની શક્યતા વધી જાય છે. બીજી તરફ, ઓછી ઊંચાઈએ હવા પ્રમાણમાં ગરમ હોવાથી આવી સફેદ પટ્ટાઓ બનવાની શક્યતા ઓછી હોય છે. આથી, વિમાનની પાછળ આકાશમાં દેખાતી સફેદ પટ્ટાઓ કોઈ રહસ્યમય ઘટના કે માત્ર ધુમાડો નથી. તે મુખ્યત્વે એન્જિનમાંથી નીકળતી પાણીની વરાળ અને અત્યંત ઠંડી ઊંચાઈવાળી હવા વચ્ચેની ક્રિયાના પરિણામે બનતા બરફના સ્ફટિકોથી બને છે. તાપમાન, ભેજ, હવાનું દબાણ, પવન, ઊંચાઈ અને એન્જિન જેવા પરિબળો નક્કી કરે છે કે આ પટ્ટો કેટલો સમય રહેશે અને કેટલો ફેલાશે.
