ભારતમાં કઈ વસ્તુઓ પર નથી લાગતો GST? શા માટે તે ટેક્સ-ફ્રી છે જાણો
'ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસીસ ટેક્સ' (GST) વિવિધ પ્રકારની વસ્તુઓ અને સેવાઓ પર લાગુ થાય છે. જોકે, કેટલીક વસ્તુઓ GSTમાંથી મુક્ત છે અથવા તેના પર 0%ના દરે કર લાગે છે.
ભારતનો 'ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસીસ ટેક્સ' (GST) વિવિધ પ્રકારની વસ્તુઓ અને સેવાઓ પર લાગુ થાય છે. જોકે, કેટલીક વસ્તુઓ GSTમાંથી મુક્ત છે અથવા તેના પર 0%ના દરે કર લાગે છે. તેમાં પાયાની ખાદ્ય સામગ્રી, આરોગ્યસંભાળ સેવાઓ, શિક્ષણ સંબંધિત સેવાઓ અને પરંપરાગત વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. આવી વસ્તુઓને GSTના દાયરાની બહાર રાખવાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય આવશ્યક વસ્તુઓ અને સેવાઓને વધુ સસ્તું બનાવવાનો છે.
unpackaged ખાદ્ય સામગ્રી : ઘણી તાજી અને પેક ન કરેલી (unpackaged) ખાદ્ય સામગ્રી GSTમાંથી મુક્ત છે. તેમાં તાજું દૂધ, દહીં, લસ્સી અને છાસનો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે તે પેક કર્યા વગર અથવા બ્રાન્ડ વગર વેચવામાં આવે છે. છૂટક અનાજ અને મુખ્ય ખોરાક જેવી કે ચોખા, ઘઉં, લોટ (આટા), ચણાનો લોટ (બેસન) અને કઠોળ પણ મુક્તિની શ્રેણીમાં આવે છે. તાજા ફળો અને શાકભાજી જેમાં બટાકા, ડુંગળી અને ટામેટાંનો સમાવેશ થાય છે તે પણ સામાન્ય રીતે GSTમાંથી બાકાત રાખવામાં આવતી આવશ્યક ખાદ્ય વસ્તુઓ છે.
આ સિવાય તાજું માંસ, માછલી, ઈંડા અને ચિકન પણ તાજી અને પેક ન કરેલી સ્થિતિમાં વેચાય ત્યારે GST ફ્રી હોય છે. આ શ્રેણીમાં આવતી અન્ય પાયાની વસ્તુઓમાં મીઠું, છૂટકમાં મળતુ મધ, બ્રેડ, ખાખરા, ચપાતીનો સમાવેશ થાય છે.
શિક્ષણ અને અભ્યાસ સામગ્રી : શિક્ષણ એ અન્ય એક આવશ્યક ક્ષેત્ર છે જ્યાં GST મુક્તિ લાગુ પડે છે. માન્ય શાળાઓ અને ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી સેવાઓ સામાન્ય રીતે GSTમાંથી મુક્ત હોય છે. ઘણી પાયાની શૈક્ષણિક અને સ્ટેશનરી વસ્તુઓ પણ મુક્તિ અથવા શૂન્ય-દર (zero-rated)ની શ્રેણીમાં આવે છે; તેમાં બાળકોની નોટબુક, પેન્સિલ, રબર (ઇરેઝર), શાર્પનર અને ડ્રોઇંગ બુકનો સમાવેશ થાય છે. મુદ્રિત શૈક્ષણિક અને વાંચન સામગ્રી—જેમ કે પુસ્તકો, સમાચારપત્રો, નકશા, એટલાસ અને ગ્લોબ—પણ લાગુ પડતા GST દરોની બાબતમાં કર રાહતનો લાભ મેળવે છે.
આરોગ્યસંભાળ અને દવાઓ : આરોગ્યસંભાળને આવશ્યક સેવા માનવામાં આવે છે. પરિણામે, ઘણી તબીબી સેવાઓ GSTમાંથી મુક્ત છે. ડોકટરો અને લાયકાત ધરાવતી આરોગ્યસંભાળ સંસ્થાઓ—જેમાં ક્લિનિક્સ અને હોસ્પિટલોનો સમાવેશ થાય છે—દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી સેવાઓ સામાન્ય રીતે કર-મુક્ત હોય છે. એમ્બ્યુલન્સ સેવાઓનો પણ આ શ્રેણીમાં સમાવેશ થાય છે.
GST માળખું અમુક દવાઓ અને તબીબી ઉત્પાદનો માટે પણ રાહત આપે છે. અહેવાલો સૂચવે છે કે મેડિકલ-ગ્રેડ ઓક્સિજન તેમજ કેન્સર અને દુર્લભ રોગોની સારવારમાં વપરાતી 33થી વધુ જીવનરક્ષક દવાઓ પર નોંધપાત્ર કર રાહત આપવામાં આવી છે. માનવ રક્ત, ગર્ભનિરોધક સાધનો અને સાંભળવાના મશીનો (hearing aids) જેવી અન્ય વસ્તુઓ પણ લાગુ પડતી કર મુક્તિના દાયરામાં આવે છે. GSTમાં તાજેતરમાં કરવામાં આવેલા સુધારાઓ હેઠળ, ચોક્કસ નિયમો અને શ્રેણીઓને આધીન રહીને વ્યક્તિગત સ્વાસ્થ્ય અને જીવન વીમા પોલિસીઓ માટે પણ નોંધપાત્ર કર રાહત આપવામાં આવી છે.
માટીની વસ્તુઓ અને પરંપરાગત ઉત્પાદનો : GST મુક્તિની યાદીમાં અનેક પરંપરાગત અને સાંસ્કૃતિક રીતે મહત્વપૂર્ણ ઉત્પાદનોનો પણ સમાવેશ થાય છે. લાગુ પડતી શરતોને આધીન, તેમાં માટીની વસ્તુઓ, દીવા, ખાદીનો દોરો અને ખાદીના કાપડનો સમાવેશ થાય છે. પૂજાની સામગ્રી, ધાર્મિક સ્થળોનો પ્રસાદ અને મૂર્તિઓ જેવી ચોક્કસ ધાર્મિક અને પૂજા-સંબંધિત વસ્તુઓ પણ—તે વસ્તુ અને તેના પુરવઠાના પ્રકારને આધારે GSTમાંથી મુક્ત હોઈ શકે છે. વધુમાં, પેટ્રોલ, ડીઝલ, ક્રૂડ ઓઈલ, કુદરતી ગેસ, માનવ વપરાશ માટેની આલ્કોહોલ અને વીજળી GSTના દાયરાની બહાર રાખવામાં આવ્યા છે. આ ઉત્પાદનો પર લાગુ કાયદાઓ હેઠળ અન્ય પ્રકારના કર, જેમ કે VAT અથવા એક્સાઇઝ ડ્યુટી, લાગુ પડે છે.
આ વસ્તુઓ GST ફ્રી કેમ છે? : આ વસ્તુઓને કરમાંથી મુક્ત કરવાનું મુખ્ય કારણ જનતાની ખરીદશક્તિ છે. પાયાની ખાદ્ય સામગ્રી, દવાઓ અને આરોગ્યસંભાળ સેવાઓ આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ છે. તેના પર કર લાદવાથી પરિવારો પર, ખાસ કરીને ઓછી અને મધ્યમ આવક ધરાવતા પરિવારો પર, આર્થિક બોજ વધી શકે છે.
