હોલમાર્કવાળું સોનું શુદ્ધ જ છે, તેની કોઈ ગેરન્ટી નથી! CAG રિપોર્ટમાં થયો મોટો ખુલાસો

'કંટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ' (CAG) એ 'બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ' (BIS) ની કામગીરીની તપાસ કરી છે. BIS એ સંસ્થા છે જે સોનાની શુદ્ધતા ચકાસવા માટે જવાબદાર છે. આ ઓડિટમાં એક ચિંતાજનક બાબત સામે આવી છે

| Updated on: Nov 16, 2026 | 11:58 AM
1 / 7
દેશની સર્વોચ્ચ સરકારી ઓડિટ સંસ્થા, 'કંટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ' (CAG) એ 'બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ' (BIS) ની કામગીરીની તપાસ કરી છે. BIS એ સંસ્થા છે જે સોનાની શુદ્ધતા ચકાસવા માટે જવાબદાર છે. આ ઓડિટમાં એક ચિંતાજનક બાબત સામે આવી છે: બજારમાં વેચાતા 'હોલમાર્ક' વાળા સોનાની શુદ્ધતા પર અસરકારક દેખરેખ રાખવામાં BIS નિષ્ફળ રહ્યું છે. આનાથી સામાન્ય ગ્રાહકો સાથે છેતરપિંડી થવાનું જોખમ વધી ગયું છે.

દેશની સર્વોચ્ચ સરકારી ઓડિટ સંસ્થા, 'કંટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ' (CAG) એ 'બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ' (BIS) ની કામગીરીની તપાસ કરી છે. BIS એ સંસ્થા છે જે સોનાની શુદ્ધતા ચકાસવા માટે જવાબદાર છે. આ ઓડિટમાં એક ચિંતાજનક બાબત સામે આવી છે: બજારમાં વેચાતા 'હોલમાર્ક' વાળા સોનાની શુદ્ધતા પર અસરકારક દેખરેખ રાખવામાં BIS નિષ્ફળ રહ્યું છે. આનાથી સામાન્ય ગ્રાહકો સાથે છેતરપિંડી થવાનું જોખમ વધી ગયું છે.

2 / 7
નિયમો અનુસાર, ઝવેરીઓ ખરેખર શુદ્ધ સોનું વેચી રહ્યા છે કે નહીં તે ચકાસવા માટે BIS એ વર્ષમાં ઓછામાં ઓછી એક વાર તેમની દુકાનોની મુલાકાત લેવી જરૂરી છે. જોકે, છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં (2020-21 થી), BIS નોંધાયેલી 80% થી વધુ ઝવેરાતની દુકાનોમાં તપાસ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યું છે.

નિયમો અનુસાર, ઝવેરીઓ ખરેખર શુદ્ધ સોનું વેચી રહ્યા છે કે નહીં તે ચકાસવા માટે BIS એ વર્ષમાં ઓછામાં ઓછી એક વાર તેમની દુકાનોની મુલાકાત લેવી જરૂરી છે. જોકે, છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં (2020-21 થી), BIS નોંધાયેલી 80% થી વધુ ઝવેરાતની દુકાનોમાં તપાસ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યું છે.

3 / 7
આ ચિંતાઓ CAG ના એક ડ્રાફ્ટ અહેવાલમાં વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. 'ગ્રાહક બાબતો, ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ મંત્રાલય' (Ministry of Consumer Affairs, Food and Public Distribution) તરફથી અંતિમ પ્રતિસાદ મળ્યા બાદ આ અહેવાલ સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવશે તેવી અપેક્ષા છે.

આ ચિંતાઓ CAG ના એક ડ્રાફ્ટ અહેવાલમાં વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. 'ગ્રાહક બાબતો, ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ મંત્રાલય' (Ministry of Consumer Affairs, Food and Public Distribution) તરફથી અંતિમ પ્રતિસાદ મળ્યા બાદ આ અહેવાલ સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવશે તેવી અપેક્ષા છે.

4 / 7
પાંચ વર્ષમાં 80% થી વધુ દુકાનોની તપાસ થઈ નથી : નિયમો મુજબ, વેચાતા સોનાની શુદ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે BIS એ વર્ષમાં ઓછામાં ઓછી એક વાર ઝવેરાતની દુકાનોનું નિરીક્ષણ કરવું આવશ્યક છે. CAG અહેવાલ દર્શાવે છે કે, છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં 2020-21 થી શરૂ કરીને નોંધાયેલી 80% થી વધુ ઝવેરાતની દુકાનોની તપાસ કરવામાં આવી નથી. આંકડા સૂચવે છે કે 2024-25 ના નાણાકીય વર્ષમાં, લાયસન્સ ધરાવતા 28,865 ઝવેરીઓમાંથી માત્ર 5,444 ઝવેરીઓની જ તપાસ કરવામાં આવી હતી; જેનો અર્થ છે કે લગભગ 81% દુકાનો તપાસ વિના રહી ગઈ હતી. આ એક ગંભીર પ્રશ્ન ઊભો કરે છે: જો નિયમિત તપાસ કરવામાં આવતી ન હોય, તો સોનાની શુદ્ધતા પર દેખરેખ કેવી રીતે રાખવામાં આવે છે?

પાંચ વર્ષમાં 80% થી વધુ દુકાનોની તપાસ થઈ નથી : નિયમો મુજબ, વેચાતા સોનાની શુદ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે BIS એ વર્ષમાં ઓછામાં ઓછી એક વાર ઝવેરાતની દુકાનોનું નિરીક્ષણ કરવું આવશ્યક છે. CAG અહેવાલ દર્શાવે છે કે, છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં 2020-21 થી શરૂ કરીને નોંધાયેલી 80% થી વધુ ઝવેરાતની દુકાનોની તપાસ કરવામાં આવી નથી. આંકડા સૂચવે છે કે 2024-25 ના નાણાકીય વર્ષમાં, લાયસન્સ ધરાવતા 28,865 ઝવેરીઓમાંથી માત્ર 5,444 ઝવેરીઓની જ તપાસ કરવામાં આવી હતી; જેનો અર્થ છે કે લગભગ 81% દુકાનો તપાસ વિના રહી ગઈ હતી. આ એક ગંભીર પ્રશ્ન ઊભો કરે છે: જો નિયમિત તપાસ કરવામાં આવતી ન હોય, તો સોનાની શુદ્ધતા પર દેખરેખ કેવી રીતે રાખવામાં આવે છે?

5 / 7
પરીક્ષણ કેન્દ્રોની દેખરેખમાં મોટી ખામીઓ : આ અહેવાલ માત્ર ઝવેરાતની દુકાનો જ નહીં, પરંતુ સોનાની શુદ્ધતા ચકાસવા માટે જવાબદાર કેન્દ્રોની કાર્યપદ્ધતિ પર પણ પ્રશ્નો ઉઠાવે છે. આ કેન્દ્રોને 'એસેઈંગ એન્ડ હોલમાર્કિંગ સેન્ટર્સ' (AHCs) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં સોનાનું પરીક્ષણ થયા પછી, ઝવેરાતને છ અંકનો એક વિશિષ્ટ ઓળખ નંબર આપવામાં આવે છે, જેને HUID કહેવામાં આવે છે.

પરીક્ષણ કેન્દ્રોની દેખરેખમાં મોટી ખામીઓ : આ અહેવાલ માત્ર ઝવેરાતની દુકાનો જ નહીં, પરંતુ સોનાની શુદ્ધતા ચકાસવા માટે જવાબદાર કેન્દ્રોની કાર્યપદ્ધતિ પર પણ પ્રશ્નો ઉઠાવે છે. આ કેન્દ્રોને 'એસેઈંગ એન્ડ હોલમાર્કિંગ સેન્ટર્સ' (AHCs) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં સોનાનું પરીક્ષણ થયા પછી, ઝવેરાતને છ અંકનો એક વિશિષ્ટ ઓળખ નંબર આપવામાં આવે છે, જેને HUID કહેવામાં આવે છે.

6 / 7
CAG (કંટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ) ના જણાવ્યા અનુસાર, બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ (BIS) આ પરીક્ષણ કેન્દ્રો (ટેસ્ટિંગ સેન્ટર્સ) પર દેખરેખ રાખવાના તેના લક્ષ્યાંકોને પૂરા કરવામાં લગભગ 44% જેટલું પાછળ રહી ગયું છે. દેશના 392 જિલ્લાઓમાં હોલમાર્કિંગના નિયમો લાગુ હોવાથી, લાખો ઝવેરીઓ BIS સાથે નોંધાયેલા છે; તેમ છતાં, આ વિશાળ વ્યવસ્થા પર અસરકારક રીતે દેખરેખ રાખવામાં આવી રહી નથી.

CAG (કંટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ) ના જણાવ્યા અનુસાર, બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ (BIS) આ પરીક્ષણ કેન્દ્રો (ટેસ્ટિંગ સેન્ટર્સ) પર દેખરેખ રાખવાના તેના લક્ષ્યાંકોને પૂરા કરવામાં લગભગ 44% જેટલું પાછળ રહી ગયું છે. દેશના 392 જિલ્લાઓમાં હોલમાર્કિંગના નિયમો લાગુ હોવાથી, લાખો ઝવેરીઓ BIS સાથે નોંધાયેલા છે; તેમ છતાં, આ વિશાળ વ્યવસ્થા પર અસરકારક રીતે દેખરેખ રાખવામાં આવી રહી નથી.

7 / 7
આ ખામીઓના જવાબમાં, BIS એ જણાવ્યું છે કે મુખ્ય સમસ્યા સ્ટાફની અછતને કારણે સર્જાઈ છે. સંસ્થાનું કહેવું છે કે કર્મચારીઓની મર્યાદિત સંખ્યાને કારણે દરેક દુકાન સુધી પહોંચવું અથવા દૂરના વિસ્તારોમાંથી સોનાના નમૂના એકત્ર કરવા મુશ્કેલ બની જાય છે. જોકે, CAG ને આ સ્પષ્ટીકરણ પૂરતું લાગ્યું નથી. આ અહેવાલ હાલમાં ડ્રાફ્ટ (કાચા મુસદ્દા) સ્વરૂપે છે; ગ્રાહક બાબતો, ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ મંત્રાલય તરફથી અંતિમ પ્રતિભાવ મળ્યા બાદ તેને સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવશે તેવી અપેક્ષા છે. આ એક ગંભીર પ્રશ્ન ઊભો કરે છે: જે ગ્રાહકો હોલમાર્ક જોઈને સોનું ખરીદે છે, તેમના માટે તે સોનાની શુદ્ધતાની ખાતરી કોણ આપશે?

આ ખામીઓના જવાબમાં, BIS એ જણાવ્યું છે કે મુખ્ય સમસ્યા સ્ટાફની અછતને કારણે સર્જાઈ છે. સંસ્થાનું કહેવું છે કે કર્મચારીઓની મર્યાદિત સંખ્યાને કારણે દરેક દુકાન સુધી પહોંચવું અથવા દૂરના વિસ્તારોમાંથી સોનાના નમૂના એકત્ર કરવા મુશ્કેલ બની જાય છે. જોકે, CAG ને આ સ્પષ્ટીકરણ પૂરતું લાગ્યું નથી. આ અહેવાલ હાલમાં ડ્રાફ્ટ (કાચા મુસદ્દા) સ્વરૂપે છે; ગ્રાહક બાબતો, ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ મંત્રાલય તરફથી અંતિમ પ્રતિભાવ મળ્યા બાદ તેને સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવશે તેવી અપેક્ષા છે. આ એક ગંભીર પ્રશ્ન ઊભો કરે છે: જે ગ્રાહકો હોલમાર્ક જોઈને સોનું ખરીદે છે, તેમના માટે તે સોનાની શુદ્ધતાની ખાતરી કોણ આપશે?

Follow Us
Loading...
Unable to load recommendations.