Electricity History: ભારતમાં સૌપ્રથમ ક્યાં આવી હતી વીજળી? જાણો પ્રથમ ઇલેક્ટ્રિક બલ્બથી લઈને વીજળીના પ્રારંભિક બિલ સુધીની રસપ્રદ સફર
આજે વીજળી વગર જીવનની કલ્પના પણ મુશ્કેલ છે, પરંતુ શું તમને ખબર છે કે ભારતમાં સૌથી પહેલા કયા શહેરમાં વીજળી પહોંચી હતી અને શરૂઆતમાં તેનો ઉપયોગ ક્યાં થયો હતો? વાંચો વીજળીના ઈતિહાસ સાથે જોડાયેલી રસપ્રદ માહિતી.
આજે વીજળી વગરનું જીવન કલ્પવું પણ મુશ્કેલ છે. ઘરમાં પંખો, ફ્રિજ, એર કન્ડિશનર, મોબાઇલ ચાર્જિંગથી લઈને ઉદ્યોગો અને હોસ્પિટલો સુધી લગભગ દરેક વ્યવસ્થા વીજળી પર નિર્ભર છે. પરંતુ એક સમય એવો પણ હતો જ્યારે ભારતમાં સૂર્યાસ્ત પછી અંધકાર દૂર કરવા માટે ફાનસ, મશાલ અને તેલના દીવાઓનો જ સહારો લેવાતો હતો. આવા સમયમાં જ્યારે દેશમાં પહેલી વખત વીજળીનો પ્રકાશ જોવા મળ્યો, ત્યારે લોકો માટે તે કોઈ ચમત્કારથી ઓછો નહોતો.
ભારતમાં સૌપ્રથમ ક્યાં જોવા મળી વીજળી? ભારતમાં વીજળીનો પ્રથમ જાહેર પ્રયોગ વર્ષ 1879માં થયો હતો. તે સમયે બ્રિટિશ શાસનની રાજધાની ગણાતા કોલકાતા (તત્કાલીન કલકત્તા)માં 24 જુલાઈ, 1879ના રોજ પ્રથમ વખત વીજળીનું જાહેર પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું હતું.
એક બ્રિટિશ કંપનીએ લોકો સમક્ષ એવું પ્રદર્શન કર્યું જેમાં કોઈ તેલ, આગ કે વાટ વગર કાચના બલ્બમાંથી તેજસ્વી પ્રકાશ ફેલાયો હતો. તે સમયના લોકો માટે આ નવી ટેક્નોલોજી આશ્ચર્યજનક હતી. ઘણા લોકો આ પ્રકાશને કોઈ જાદુ સમજી રહ્યા હતા અને દૂર-દૂરથી તેને જોવા માટે આવતા હતા.
દેશમાં પ્રથમ વખત ક્યાં પ્રગટ્યો ઇલેક્ટ્રિક બલ્બ? જાહેર પ્રદર્શન બાદ થોડા જ વર્ષોમાં વીજળીનો ઉપયોગ ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રમાં શરૂ થયો. વર્ષ 1881માં કોલકાતાની જાણીતી કપાસ મિલમાં પ્રથમ વખત નિયમિત રીતે ઇલેક્ટ્રિક બલ્બનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. વીજળીના કારણે કારખાનાઓમાં રાત્રિના સમયમાં પણ મશીનો ચલાવવી શક્ય બની અને ઉત્પાદન ક્ષમતામાં વધારો થયો. આ ઘટનાએ ભારતના ઔદ્યોગિક વિકાસને નવી દિશા આપી.
સૌપ્રથમ કોલકાતાની પસંદગી કેમ થઈ? તે સમયે કોલકાતા બ્રિટિશ શાસનનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ વહીવટી અને વેપારી કેન્દ્ર હતું. અંગ્રેજ સરકારના મોટા ભાગના વહીવટી વિભાગો અને વેપારિક પ્રવૃત્તિઓ અહીંથી સંચાલિત થતા હતા. આ કારણે નવી ટેક્નોલોજીનો પ્રારંભ પણ અહીંથી કરવામાં આવ્યો.
ત્યારબાદ વર્ષ 1882માં મુંબઈના એક જાણીતા બજાર વિસ્તારમાં પણ વીજળીની લાઈટ લગાવવામાં આવી હતી. આગળ વધીને 1889માં કોલકાતાની હેરિસન રોડ (હાલનો મહાત્મા ગાંધી રોડ) પર દેશની પ્રથમ વીજ સ્ટ્રીટ લાઈટ શરૂ કરવામાં આવી હતી.
ભારતનું પ્રથમ વીજ ઉત્પાદન કેન્દ્ર: વીજળીની માંગ વધતાં બ્રિટિશ શાસને ભારતમાં જ વીજ ઉત્પાદન શરૂ કરવાનો નિર્ણય લીધો. વર્ષ 1897માં પશ્ચિમ બંગાળના દાર્જિલિંગ નજીક સિદરાપોંગ ખાતે ભારતનું પ્રથમ જળવિદ્યુત (Hydroelectric) પાવર સ્ટેશન શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રોજેક્ટ દ્વારા આસપાસના વિસ્તારોમાં વીજ પુરવઠો ઉપલબ્ધ બન્યો. ત્યારબાદ વર્ષ 1899માં કોલકાતામાં દેશનું પ્રથમ થર્મલ પાવર સ્ટેશન કાર્યરત બન્યું, જ્યાં મોટા પાયે વીજ ઉત્પાદન થવા લાગ્યું. આ બંને પ્રોજેક્ટોએ ભારતના વીજ ક્ષેત્રના વિકાસનો મજબૂત પાયો નાખ્યો.
વર્ષ 1902માં કર્ણાટકના કોલાર ગોલ્ડ ફિલ્ડ્સ (KGF) વિસ્તારમાં કામ કરતા કર્મચારીઓ માટે વસાવવામાં આવેલી ટાઉનશિપમાં દરેક ઘરને વીજળીનું જોડાણ આપવામાં આવ્યું હતું. આ કારણે KGFને ભારતનું પ્રથમ 100 ટકા વિદ્યુતીકૃત શહેર માનવામાં આવે છે. ત્યારબાદ વર્ષ 1905માં બેંગલુરુએ જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટની મદદથી પોતાની મુખ્ય સડકો પર વીજ સ્ટ્રીટ લાઈટ શરૂ કરી હતી, જેના કારણે તે સમયના આધુનિક શહેરોમાં તેનો સમાવેશ થવા લાગ્યો.
તે સમયે વીજળી સામાન્ય લોકો માટે વૈભવ હતી: આજની જેમ વીજળી દરેક ઘરની જરૂરિયાત નહોતી. શરૂઆતના સમયમાં વીજળી મેળવવાનો ખર્ચ ઘણો ઊંચો હતો. તેથી તેનો લાભ મુખ્યત્વે બ્રિટિશ અધિકારીઓ, રાજા-મહારાજાઓ, મોટા વેપારીઓ અને ઉદ્યોગપતિઓ સુધી જ મર્યાદિત રહ્યો હતો.
તે સમયના વીજળીના લઘુત્તમ માસિક ચાર્જ પણ સામાન્ય માણસની માસિક આવક કરતાં વધુ ગણાતા હતા. પરિણામે ગામડાં અને મધ્યમ વર્ગના લોકો માટે વીજળી એક વૈભવી સુવિધા સમાન હતી. દેશના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં વીજળી પહોંચવામાં ઘણા વર્ષો લાગ્યા.
આજે બદલાઈ ગયું છે ચિત્ર: આજે ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા વીજ ઉત્પાદન કરનાર દેશોમાં સામેલ છે. ગામડાંથી લઈને શહેરો સુધી વીજળીનું વિસ્તૃત નેટવર્ક ઉભું થયું છે. સૌર ઊર્જા, પવન ઊર્જા અને અન્ય નવીનીકરણીય ઊર્જા સ્ત્રોતોના ઉપયોગથી દેશ ઊર્જા ક્ષેત્રમાં સતત આગળ વધી રહ્યો છે.
એક સમય એવો હતો જ્યારે વીજળીનો એક બલ્બ લોકોને ચમત્કાર લાગતો હતો, જ્યારે આજે તે દરેક ઘરની મૂળભૂત જરૂરિયાત બની ગયો છે. ભારતની વીજળીની આ સફર ટેક્નોલોજી, વિકાસ અને બદલાતા સમયની અનોખી કહાની રજૂ કરે છે. (All Image Credit Source: Social Media)
