કેવી રીતે મળ્યો ભારતીય રૂપિયાને ‘₹’નો આ ખાસ સિમ્બોલ ? જાણો 2010 પહેલાં કેવી હતી આપણી કરન્સીની ઓળખ
આપણે દરરોજ ડિજિટલ પેમેન્ટ કે હિસાબ-કિતાબમાં '₹' સિમ્બોલનો ઉપયોગ કરીએ છીએ, પણ શું તમે જાણો છો કે 2010 પહેલાં આ નિશાન અસ્તિત્વમાં જ નહોતું? જાણો '₹' નિશાનમાં છુપાયેલા તિરંગા અને આર્થિક સમાનતાના રહસ્ય વિશે!
સવારે ચાની ટપરીથી લઈને રેલ્વે ટિકિટ કે ઓનલાઇન પેમેન્ટ સુધી, આપણી નજર રોજ '₹' ના નિશાન પર પડે છે. આપણને લાગે છે કે આ નિશાન સદીઓ જૂનું છે, પરંતુ વાસ્તવમાં ભારતીય ચલણને આ સ્વતંત્ર અને નક્કર વિઝ્યુઅલ ઓળખ 2010 માં એક રાષ્ટ્રીય સ્પર્ધા દ્વારા મળી હતી.
આઝાદીના દાયકાઓ પછી પણ ભારત પોતાના નાણાં દર્શાવવા માટે 'Rs' કે 'Re' લખતું હતું. દિલચસ્પ વાત એ છે કે ડોલર ($), પાઉન્ડ (£), યુરો (€) અને યેન (¥) જેવા ગ્લોબલ ચલણો પાસે પોતાના ખાસ સિમ્બોલ હતા, જ્યારે ભારતીય અર્થતંત્ર પાસે પોતાની કોઈ વૈશ્વિક વિઝ્યુઅલ સિમ્બોલિક ઓળખ નહોતી.
જેમ જેમ વિશ્વ સ્તરે ભારતનો વેપાર વધવા લાગ્યો, તેમ તેમ ભારત સરકારને અનુભવાયું કે આપણી વધતી જતી આર્થિક તાકાતને દર્શાવવા માટે ચલણનો એક આગવો સિમ્બોલ હોવો જરૂરી છે. આ હેતુથી વર્ષ 2009 માં કેન્દ્ર સરકારે એક રાષ્ટ્રીય સ્તરની ડિઝાઇન સ્પર્ધાનું આયોજન કર્યું.
આ પ્રતિયોગિતામાં દેશભરમાંથી 3,000 જેટલી પ્રવિષ્ટિઓ (Entries) આવી હતી. આ બધી જ ડિઝાઇન્સમાંથી તમિલનાડુના કલ્લાકુરીચી જિલ્લાના વતની ડી. ઉદય કુમારની ડિઝાઇને ધ્યાન ખેંચ્યું. ઉદય કુમાર એક આર્કિટેક્ટ હતા અને તે સમયે IIT બોમ્બેથી વિઝ્યુઅલ કોમ્યુનિકેશનમાં PhD કરી રહ્યા હતા.
ડી. ઉદય કુમારે આ ડિઝાઇનમાં અદ્ભુત રચનાત્મકતા દર્શાવી હતી. તેમણે આપણી દેવનાગરી લિપિના અક્ષર 'ર' અને અંગ્રેજીના રોમન અક્ષર 'R' ને ભેગા કરીને એક નવો લૂક આપ્યો. આ લૂકને પૂર્ણ કરવા માટે તેમણે રોમન 'R' ની સીધી ઊભી રેખાને હટાવી દીધી હતી.
જો તમે રૂપિયાના સિમ્બોલને ધ્યાનથી જોશો, તો ઉપર બે સમાંતર રેખાઓ દેખાશે. આ રેખાઓ માત્ર સજાવટ માટે નથી, પરંતુ તે ભારતના રાષ્ટ્રીય ધ્વજ 'ત્રિરંગા' નું પ્રતીક છે. આ ઉપરાંત આ રેખાઓ સમાનતા અને આર્થિક સંતુલનનો ગૂઢ સંદેશ પણ આપે છે.
ઉદય કુમારનો આ ડિઝાઇન આઇડિયા સફળ રહ્યો અને જુલાઈ 2010 માં સરકારે તેને વિજેતા જાહેર કરી અધિકૃત રીતે અપનાવ્યો. આજે આ નાનું નિશાન આપણી ચેકબુક, કીબોર્ડ, ડિજિટલ વોલેટ અને વૈશ્વિક શેરબજારમાં ભારતીય અર્થતંત્રની મજબૂત ઓળખ બની ચૂક્યું છે.
